Żelazo należy do grupy mikroelementów, czyli takich składników mineralnych w przypadku których dzienne zapotrzebowanie dla człowieka nie przekracza 100 mg. W organizmie człowieka, żelazo jest m.in. składnikiem hemoglobiny przy udziale której transportowany jest tlen. Niedobór żelaza może prowadzić do niedokrwistości (anemii) objawiającej się spadkiem ilości czerwonych krwinek (erytrocytów) lub hemoglobiny poniżej wartości uznawanych za normę.

Do najczęstszych przyczyn niedoboru żelaza zalicza się:

– utratę krwi (menstruacja, przewlekłe krwawienia np. z narządów wewnętrznych, krwawienia wynikające z występowania skaz krwotocznych, nadmierna eksploatacja krwiodawców, długotrwała hemodializa)

– nieprawidłowe wchłanianie żelaza z diety (stany po resekcji żołądka lub gastroenterostomii, przewlekłe biegunki, zespoły upośledzonego wchłaniania)

– zwiększone zapotrzebowanie na żelazo (liczne ciąże i porody, zwłaszcza bliźniacze, karmienie piersią, okres szybkiego wzrostu, krwiodawstwo)

– niedostateczna podaż żelaza (ścisła dieta wegańska lub wegetariańska, restrykcyjna dieta,  spaczone łaknienie lub brak łaknienia [anorexia nervosa])

Objawami, które mogą świadczyć o niedoborze żelaza są m.in. obniżenie sprawności fizycznej i psychicznej, złe samopoczucie, osłabienie, omdlenia, szybkie męczenie się, przyspieszone bicie serca (tachykardia), bóle i zawroty głowy, przedłużone i obfite miesiączki, bladość skóry.

Przy długotrwałym niedoborze żelaza może dochodzić do atrofii śluzówek (zajady, „wygładzony” język), do zmian w obrębie przydatków skóry (rozdwajania się końcówek włosów oraz ich wypadanie, nadmierna kruchość i łamliwość paznokci, zmiany w ich wyglądzie- podłużne prążkowanie, wgłebienie płytki paznokciowej. Może pojawić się również utrata łaknienia lub ochota na produkty niebędące żywnością takie jak np. farbę, kredę, glinę-spaczone łaknienie.

W przypadku występowania objawów mogących wskazywać na niedobór żelaza, zawsze zalecana jest wizyta u lekarza, który skieruje pacjenta na wykonanie morfologii. Warto także nadmienić, że jeśli wynik tego badania wskazuje na występowanie anemii, to niezbędna jest dalsza diagnostyka celem stwierdzenia przyczyny jej występowania (być może jest ona wynikiem toczącej się w organizmie choroby). Dopiero po takiej sekwencji badań, lekarz zleca uzupełnienie niedoborów żelaza. Suplementację (w indywidualnie ustalonej dawce) rozpoczyna się od podawania doustnych preparatów żelaza, a w ostateczności (przeciwwskazania do podawanie doustnego lub zła tolerancja tej drogi podania) stosuje się preparaty podawane pozajelitowo.

 

Jak prawidłowo stosować takie preparaty? Oto wskazówki:

#Preparaty z żelazem najlepiej przyjmować na czczo (jeśli zalecono stosowanie raz dziennie) lub na 30-60 minut przed spożyciem posiłku.

#Warto nadmienić, że bardzo często u osób przyjmujących doustne preparaty żelaza występuje- jako objaw niepożądany- nietolerancja pod postacią metalicznego posmaku, nudności, wymiotów czy wzdęć, zaparć lub biegunek. Wtedy zaleca się przyjmowanie żelaza bezpośrednio po posiłku albo zamiana przez lekarza preparatu na ten o przedłużonym uwalnianiu (prolongatum), który z reguły jest lepiej tolerowany przez pacjentów.

#Po wpływem suplementacji żelaza, kał może przybierać barwę czarną/ciemnozieloną o smolistej konsystencji. Bez obaw- jest to normalny stan.

#Efektywne wchłanianie żelaza jest utrudnione przy jednoczesnym spożywaniu herbaty, kawy, produktów mlecznych, nasion roślin strączkowych (fasola, groch), pełnoziarnistego pieczywa, płatków zbożowych oraz produktów bogatych w błonnik. Nie trzeba oczywiście rezygnować z tych pokarmów w codziennej diecie, ale należy unikać ich spożywania przed zażyciem tabletki lub ewentualnie łącznie z nią.

#Wchłanianie żelaza jest utrudnione przy jednoczesnym stosowaniu z nim minerałów i preparatów wielowitaminowych (multiwitaminy) oraz leków na nadkwaśność typu Rennie, Manti, Gaviston (należy zachować odstęp co najmniej dwóch godzin pomiędzy zażyciem tych preparatów a suplementacją żelaza).

#Z drugiej strony, wchłanianie żelaza wspomagają kwaśne substancje np. kwasy organiczne- kwas cytrynowy, jabłkowy, mlekowy (obecny np. kiszonych produktach) i witamina C. Stąd zalecane jest popijanie tabletki żelaza np. sokiem owocowym- pomarańczowym, cytrynowym lub jednoczesne stosowanie witaminy C w dawce 200 mg.

# Oprócz suplementacji preparatami żelaza, jednocześnie należy uzupełniać jego niedobory poprzez stosowanie diety bogatej w ten mikroelement. Lepiej wybierać produkty spożywcze, które zawierają żelazo hemowe, w tym mięso, podroby (wątróbka, serca), ryby, owoce morza, z uwagi na lepszą przyswajalność w stosunku do żelaza niehemowego występującego w produktach roślinnych, mleku czy jajach. Niestety, obróbka termiczna żywności, w tym gotowanie i smażenie, zmniejsza przyswajalność żelaza o 40%.

#O czasie trwania suplementacji żelazem decyduje lekarz. Zazwyczaj trwa ona co najmniej przez 2-3 miesiące lub dłużej. Wprawdzie szybko dochodzi do ustąpienia objawów niedoboru żelaza (nawet po 7-10 dniach od rozpoczęcia suplementacji), to jednak dopiero po około 6-8 tygodniach następuje poprawa wyników w zakresie parametrów morfologicznych krwi. Stąd pomimo subiektywnie lepszego samopoczucia na początku suplementacji, należy kontynuować przyjmowanie preparatów żelaza.

 

Bibliografia:

https://dieta.mp.pl/zasady/73819,skladniki-mineralne

Interakcje leków z pożywieniem”, redaktor naukowy: Zofia Zachwieja, redaktor prowadzący: Paweł Paśko, MedPharm Polska, 2016

https://www.uptodate.com/contents/treatment-of-iron-deficiency-anemia-in-adults