Zakwaszenie organizmu to jeden z topowych tematów cieszących się od kilku lat niesłabnącym zainteresowaniem osób, które zgłębiają kwestię zdrowego odżywiania się. Z informacji publikowanych w prasie i Internecie wynika, że zakwaszenie organizmu dotyczy nieomal każdego człowieka, a jest to podyktowane nieodpowiednim doborem żywności, powszechnym stosowaniem używek (kawa, papierosy) oraz szybkim, stresującym tempem życia. W związku z tymi ustaleniami, konieczne staje wprowadzenie określonych strategii żywieniowych np. w postaci diety alkalizującej lub dodatkowe przyjmowanie suplementów diety zawierających związki o charakterze „odkwaszającym”. W zalewie takich informacji często pojawia się zasadnicze pytanie, czy rzeczywiście kwestia zakwaszenia organizmu jest tak powszechnym i niebezpiecznym problemem, czy raczej wokół tej tematyki narosło zbyt wiele mitów. Czy popularne twierdzenia mają swoje uzasadnienie w dowodach naukowych? Postanowiliśmy to sprawdzić.

 

Równowaga kwasowo-zasadowa, czyli co to właściwie jest? 

Mianem równowagi kwasowo-zasadowej określa się stan, w którym zachowana jest odpowiednia proporcja kationów i anionów w płynach ustrojowych człowieka, a to warunkuje utrzymanie prawidłowego pH, przy czym dla optymalnego funkcjonowania organizmu człowieka wynosi ono 7,35-7,45. Za utrzymanie stałego pH płynów ustrojowych odpowiada wiele mechanizmów regulacyjnych, do których zalicza się obecne w organizmie bufory (wodorowęglanowy, hemoglobinowy i białczanowy), wydalanie nadmiaru CO2 przez płuca, produkcja amoniaku oraz usuwanie nadmiaru kwasów lub zasad przez nerki.  Warto nadmienić, że nawet niewielkie odchylenia od fizjologicznych zakresów pH mogą być niebezpieczne dla zdrowia i życia człowieka, choć zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej są w głównej mierze spowodowane nieprawidłowym funkcjonowaniem nerek czy płuc lub są wynikiem obecnych schorzeń o podłożu metabolicznym.  

Kwasicą lub acydozą nazywamy stan nadmiernego nagromadzenia się we krwi związków o charakterze kwaśnym (lub też niedobór substancji o charakterze zasadowym), co powoduje obniżenie pH poniżej wartości 7,35. Wyróżnia się dwa rodzaje kwasicy: metaboliczną oraz oddechową. Przykładem pierwszej z nich jest kwasica ketonowa występującą w przebiegu niewyrównanej cukrzycy, kiedy to dochodzi do nadmiernego nagromadzenia się tzw. ciał ketonowych (acetonu, kwasu acetooctowego, kwasu ß-hydroksymasłowego). Natomiast kwasica mleczanowa pojawia się wskutek niedotleniania organizmu i charakteryzuje się podwyższonym stężeniem kwasu mlekowego. W przypadku zasadowicy lub inaczej alkalozy dochodzi do podwyższenia pH płynów ustrojowych powyżej wartości 7,45.  W tym przypadku, tak jak i poprzednio, wyróżnia się dwa rodzaje; alkalozę metaboliczną i oddechową, przy czym ta pierwsza może być wynikiem uporczywych, utrzymujących się przez długi okres czasu wymiotów, a druga- zaburzeń oddychania (nadmierna wentylacja płuc).

 

Czy żywność ma wpływ na pH?

To zależy. Spożywana żywność ma bardzo niewielki wpływ na pH krwi, ponieważ według doniesień naukowych jest to zmiana raptem 0,01–0,02 jednostek. Znacznie istotniejsze różnice obserwuje się w przypadku moczu, bo jego pH może zmieniać się nawet o jedną jednostkę w zależności od sposobu żywienia. W związku z tym odczyn moczu może być prostym wskaźnikiem tego, jakie produkty dominują w naszej diecie. Przykładowo, w przypadku osób spożywających duże ilości produktów mięsnych, podrobów i jaj,  pH moczu jest kwaśne i wynosi około5–5,5, natomiast u wegan czy wegetarian, spożywających duże ilości produktów pochodzenia roślinnego, odczyn moczu może być obojętny albo lekko zasadowy (pH 7–8).

Zdolność produktów spożywczych do zakwaszania można ocenić przy pomocy wskaźnika potencjału kwasotwórczego, jakim jest PRAL (potencjalne obciążenie nerek kwasem- potential renal acid load). Przy jego ocenie bierze się pod uwagę zawartość białka oraz pierwiastków mineralnych o charakterze kwasotwórczym,  takich jak fosfor, chlor, siarka oraz zasadotwórczym- wapń, magnez, potas, sód w poszczególnych rodzajach żywności. Im wyższa wartość wskaźnika PRAL wyrażona w milirównoważnikach (mEq) w przeliczeniu na 100 g produktu, tym bogatsza zawartość pierwiastków kwasotwórczych w żywności. Do produktów o wysokim wskaźniku PRAL zaliczane są m.in. produkty zbożowe, mięso i podroby, ryby, produkty mleczne, piwo, napoje typu coca-cola.

Ujemnym wskaźnikiem PRAL i tym samym dużą zawartością pierwiastków zasadotwórczych charakteryzują się suszone i świeże owoce, warzywa, soki warzywno-owocowe, a także czerwone i białe wino oraz woda mineralna.

 

Czy przewlekłe spożywanie żywności o wysokim wskaźniku PRAL niesie ze sobą konsekwencje zdrowotne?

Z badań o charakterze obserwacyjnym wynika, że konsumpcja takich produktów wiąże się z nieco wyższym ryzykiem zachorowania na przewlekłą niewydolność nerek oraz wzrostem tendencji do tworzenia się kamieni nerkowych w związku ze zwiększonym wydalaniem kwasów i obniżeniem pH moczu, co sprzyja wytrącaniu się złogów mineralnych.

Istnieją także doniesienia naukowe na temat wpływu diety bogatej w produkty o wysokim wskaźniku PRAL na zwiększoną częstość występowania nadciśnienia tętniczego, choć może być ono także następstwem niskiej podaży potasu i magnezu (pierwiastków zasadotwórczych), które posiadają znaczący wpływ na regulację ciśnienia tętniczego. Niedobór takich pierwiastków może przyczyniać się także do rozwoju cukrzycy typu 2, w związku z pogorszeniem insulinowrażliwości tkanek.

Niemniej jednak wciąż brakuje wystarczających dowodów świadczących o wpływie diety kwasotwórczej na rozwój choroby nowotworowych czy osteoporozy.

Podsumowując, urozmaicona dieta jest najlepszym przepisem na zachowanie dobrego zdrowia i samopoczucia. Zakwaszenie organizmu jest wynikiem niewłaściwego doboru produktów odżywczych, niemniej jednak konsekwencje zdrowotne związane z nieprawidłową dietą obejmują zbyt wiele czynników (a nie tylko potencjał kwasotwórczy żywności), aby można było wskazać konkretną, uchwytną przyczynę.

 

Bibliografia:

Wydro D.: Nutraceutyki XXI wieku – Cellfood. Medycyna Przeciwstarzeniowa, 2016: 61–70

Schwalfenberg G.K.: The alkaline diet: Is there evidence that an alkaline pH diet benefits health? J. Environ. Public Health. 2012; 2012: 727630

Trinchieri A., Maletta A., Lizzano R. i wsp.: Potential renal acid load and the risk of renal stone formation in a case-control study. Eur. J. Clin. Nutr. 2013; 67 (10): 1077–1080

Akter S., Eguchi M., Kurotani K. i wsp.: High dietary acid load is associated with increased prevalence of hypertension: The Furukawa Nutrition and Health Study. Nutrition 2015; 31 (2): 298–303

Kiefte-de Jong J.C., Li Y., Chen M. i wsp.: Diet-dependent acid load and type 2 diabetes: pooled results from three prospective cohort studies. Diabetologia 2017; 60 (2): 270–279

Luo S.Y., Li Y., Luo H. i wsp.: Increased intake of vegetables, but not fruits, may be associated with reduced risk of hip fracture: A meta-analysis. Sci. Rep. 2016; 6 (1): 19783