Nie wszystkie leki są otrzymywane drogą syntezy chemicznej. W przypadku salicylanów, to natura wtrąciła swoje „trzy grosze”. Okazuje się, że kora wierzby (Cortex Salici) zawiera glikozyd (połączenie glukozy z innym, niecukrowym związkiem)- salicynę. Kora i liście różnych gatunków Topoli (Cortex et Folium Populi) oraz kłącze, ziele, liść i kwiat Wiązówki błotnej (Rhizoma, Herba, Folium et Flos Ulmariae- Filipendulae ulmariae vel Spiraeae) zawierają inne niż salicyna związki, ale i one, w różnorodnych przemianach, prowadzą do powstania kwasu salicylowego lub jego pochodnej.

Potencjał leczniczy salicylanów znali już starożytni- Hipokrates zalecał swoim pacjentom odwary z kory wierzbowej w stanach gorączkowych, choć nie znał jeszcze budowy związku obecnego w tym surowcu ani jego farmakologicznego mechanizmu działania. Zagadka została rozwiązana dopiero na przełomie 1828–1829, kiedy to niemiecki profesor farmacji Johann Buchner i Francuz Pierre-Joseph Leroux wyizolowali salicynę z kory wierzby. Później było już łatwiej- w roku 1838 Włoch Rafaelle Piria opracował metodę hydrolizy (rozpadu salicyny na części pierwsze- cukier glukozę i saligeninę. W wyniku reakcji utleniania saligeniny udało się otrzymać kwas salicylowy. Felix Hoffman zaszedł jeszcze dalej i w 1897 r. poprzez modyfikację kwasu salicylowego otrzymał kwas acetylosalicylowy (popularną aspirynę). Kwas acetylosalicylowy został następnie opisany przez Heinricha Dresera jako związek o działaniu przeciwbólowym oraz przeciwgorączkowym. Co ciekawe, o właściwościach antyagregacyjnych (przeciwpłytkowych) aspiryny dowiedzieliśmy się dopiero pod koniec lat 60. ubiegłego wieku.

Kwas acetylosalicylowy hamuje enzym cyklooksygenazę COX-1, która jest odpowiedzialna za produkcję czynników prozapalnych- prostaglandyn oraz tromboksanu odpowiadającego za zwężenie naczyń krwionośnych oraz wzmagającego tworzenie się czopów płytkowych (skrzepów krwi).

Głównym wskazaniem do przewlekłego stosowania aspiryny jest prewencja wtórna, czyli zapobieganie incydentom sercowo- naczyniowym u osób, które przebyły już epizod zawału serca lub udaru mózgu, przy czym dawka kardiologiczna ( po zawale) wynosi 75 mg/dobę, a wyższa dawka-150 mg/dobę, jest podawana osobom po udarze mózgu. Stosowanie aspiryny u chorych ze stabilną postacią choroby wieńcowej skutkuje obniżeniem o 25–30% ryzyka zdarzeń sercowo-naczyniowych, natomiast w populacji chorych z niestabilną chorobą wieńcową ryzyko maleje aż o 46%.

Nie jest zalecane stosowanie aspiryny u zdrowych osób po to, aby uchronić się przed ewentualnym wystąpieniem zawału serca czy udaru mózgu!

Do uzyskania efektu przeciwzapalnego potrzebne są znacznie wyższe dawki leku niż w celu osiągnięcia działania antyagregacyjnego ( dawki dla osób dorosłych w przypadku reumatoidalnego zapalenia stawów wynoszą 2,5–5 g/d; a w gorączce reumatycznej aż 4–8 g/d).

Komu odradzać stosowanie kwasu acetylosalicylowego? Na pewno ciężarnym- już w latach pięćdziesiątych naukowcy Takacs i Warkany wykazali toksyczne działanie leku na płód, objawiające się wystąpieniem wad rozwojowych w obrębie ośrodkowego układu nerwowego (OUN), a także pojawieniem się nieprawidłowości w układzie kostno-stawowym w postaci zaburzeń procesu kostnienia, które jest wynikiem obniżenia się poziomu wapnia. Co ciekawe,  ten mechanizm działania został wykorzystany np. w plastrach transdermalnych. Otóż wiązanie jonów wapnia przez salicylany rozluźnia strukturę wiązań międzykomórkowych i dzięki temu obecne w plastrze substancje czynne mogą łatwiej penetrować przez skórę.

Na cenzurowanym z salicylanami są także dzieci poniżej 12 r. życia (choć zaleca się nie podawać ich do 16, a nawet 18 r. życia), ze względu na ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a, rzadkiej, ale ciężkiej choroby charakteryzującej się wystąpieniem uszkodzenia mózgu (encefalopatii) i niewydolnością wątroby, związaną ze stłuszczeniem tego narządu. Warto wspomnieć, że zwiększoną zapadalność na zespół Reye’a notowano podczas przyjmowania salicylanów w przebiegu chorób o podłożu wirusowym: infekcjach dróg oddechowych czy ospy wietrznej.

Okazuje się, że powyższe zalecenia nie dotyczą pewnej grupy dzieci, mianowicie tych, które cierpią na chorobę Kawasakiego, objawiającą się występowaniem zmian zapalnych w obrębie małych i średnich naczyń krwionośnych o nieznanej dotychczas przyczynie. Pomimo przeciwwskazań co do podawania aspiryny dzieciom, w tej jednostce chorobowej kwas acetylosalicylowy jest lekiem z wyboru.

Aspiryna nie może być również stosowana u osób uczulonych na salicylany (takie osoby nie powinny stosować preparatów kosmetycznych zawierających w swoim składzie te związki, a nawet popularnego na rynku preparatu Cholinex, w którego skład wchodzi salicylan choliny).

Istnieje także przypadłość określana mianem astmy aspirynowej, w której dochodzi do pojawienia się lub zaostrzenia już istniejących objawów niepożądanych ze strony układu oddechowego u osób predysponowanych (duszność, ucisk w klatce piersiowej, kaszel, świsty). Nagłe problemy z układem oddechowym są spowodowane podaniem kwasu acetylosalicylowego.

Na zakończenie- adres strony internetowej zawierającej informacje na temat naturalnych salicylanów, zawartych w pożywieniu oraz syntetycznych, znajdujących się w artykułach przemysłowych + ciekawe przepisy na bezsalicylowe dania STRONA

 

 

Bibliografia:

Aspiryna – 115 lat po odkryciu Aspirin – Sławomir Smolik, Ludmiła Węglarz, Katedra i Zakład Biochemii Wydziału Farmaceutycznego z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej  Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach

Mehta J, Mehta P, Burger C, Pepine CJ. Platelet aggregation studies in coronary artery disease. Atherosclerosis 1978; 31: 169-75

Gum PA, Kottke-Marchant K, Poggio E, et al. Profile and prevalence of aspirin resistance in patients with cardiovascular disease. Am J Cardiol 2001; 88: 230-35.

Zimmermann N, Wenk A, Kim U, et al. Functional and biochemical evaluation of platelet aspirin resistance after coronary artery bypass surgery. Circulation 2003; 108: 542-7.

Borna C, Lazarowski E, van Heusden C, et al. Resistance to aspirin is increased by ST-elevation myocardial infarction and correlates with adenosine diphosphate levels. Thromb J 2005; 3: 10-9.

Tantry US, Bliden KP, Gurbel PA. Overestimation of platelet aspirin resistance detection by thrombelastograph platelet mapping and validation by conventional aggregometry using arachidonic acid stimulation. J Am Coll Cardiol 2005; 46: 1705-9.

Hovens MM, Snoep JD, Eikenboom JC, et al. Prevalence of persistent platelet reactivity despite use of aspirin: a systematic review. Am Heart J 2007; 153: 175-81.

Hamed MR, Al-Assy YS, Ezzelidin E. Influence of protein malnutrition on teratogenicity of acetylsalicylic acid in rats. Teratology 1987; 30 (1): 95-98.

Aspiryna- charakterystyka produktu leczniczego CHPL

Kwas acetylosalicylowy- portal medycyna praktyczna