Preparaty jeżówki (w Polsce najbardziej znane są jej gatunki: purpurowa -Echinacea purpurea i wąskolistna -Echinacea angustifolia, natomiast trzeci gatunek to jeżówka blada- E. pallidae) są lekami ziołowymi najczęściej stosowanymi w leczeniu przeziębienia i infekcji górnych dróg oddechowych. Powszechnie mówi się, że preparaty Echinacei są immunostymulantami, czyli posiadają zdolność aktywowania układu odpornościowego do walki z chorobą. Pojawia się jednak zasadnicze pytanie: jaki jest molekularny mechanizm tego działania? W wyniku poczynionych badań okazuje się, że związki czynne zawarte w jeżówce…posiadają powinowactwo do receptorów kannabinoidowych znajdujących się w naszym organizmie. Ale zacznijmy od początku.

W przypadku jeżówki, surowcem może być ziele lub korzeń, pochodzące z 2-3 letnich upraw. Ziele zbiera się w okresie kwitnienia, przerabia w stanie świeżym na sok czy intrakty lub suszy w odpowiedniej temperaturze. Natomiast korzenie zbiera się jesienią, a następnie poddaje suszeniu w temp. 50 o C.

W zależności od gatunku jeżówki, części rośliny oraz warunków hodowli pozyskuje się różnego typu związki aktywne zawarte w roślinie – są to:

– alkamidy (=alkiloamidy): butylo- i izobutyloamidy kwasu dodekatetraenowego,

– olejek eteryczny: m.in. borneol i octan bornylu w zielu E. purpurea, alkeny w korzeniu E. angustifolia,

– kwasy fenolowe: estry kwasu kawowego:

# kwas cykoriowy: w zielu i korzeniu E. purpurea, śladowe ilości w pozostałych gatunkach,

# echinakozyd: nie występuje w zielu i korzeniu E. purpurea, w pozostałych gatunkach- obecny,

# cynaryna: tylko w korzeniu E. angustifolia,

– inne związki: flawonoidy (kwercetyna, kemferol, izoramnetyna), poliacetyleny, polisacharydy (heteroksylan, arabinogalaktan)

 

Pierwsze badania (in vitro) dotyczyły populacji ludzkich monocytów i makrofagów, czyli elementów układu odpornościowego. Wyniki wskazywały, że alkiloamidy z preparatów Echinacea mogą modulować ekspresję czynnika martwicy nowotworów TNF-α w efekcie oddziaływania z receptorami kannabinoidowym typu 2 (CB2). Te odkrycia zostały niezależnie potwierdzone w nowszych badaniach, które wykazały wiązanie alkiloamidów z E. angustifolia do receptorów kannabinoidowych u gryzoni oraz zdolność wymienionych związków do hamowania hydrolazy amidów kwasów tłuszczowych (FAAH), czyli enzymu, który powoduje rozpad naszych naturalnych, endogennych kannabinoidów, w tym anandamidu.

Receptory kannabinoidowe występują powszechnie w ośrodkowym oraz obwodowym układzie nerwowym. Do tej pory scharakteryzowano dwa typy receptorów kannabinoidowych, które określa się jako receptory typu 1 (CB1) i typu 2 (CB2). Receptor CB1 występuje głównie w układzie nerwowym, podczas gdy receptor CB2 lokalizuje się na obwodzie, zwłaszcza w obrębie komórek układu odpornościowego oraz w śledzionie.

Szczególnie interesujący dla badań nad immunomodulującą aktywnością alkiloamidów z Echinacei jest receptor CB2. W toku eksperymentów wykazano, że podane związki aktywne mają silne powinowactwo do ludzkich receptorów CB2 i wiążą się z nimi już w bardzo niskich  stężeniach. Alkiloamidy wykazują również pewne powinowactwo do receptora CB1, ale w 30-100 razy wyższych stężeniach (Ki> 1500 nM).

Okazuje się, że ze względu na powszechne występowanie receptora CB2 w różnych typach komórek, może on odgrywać rolę w reakcjach zapalnych i odpowiedzi immunologicznej (wiadomo, że kannabinoidy pośredniczą zarówno w hamującym, jak i stymulującym wpływie na układ odpornościowy poprzez modulowanie ekspresji cytokin). Wydaje się, że odmienne efekty są zależne od stężenia substancji aktywnych.

Jak zostało już wspomniane, działanie immunomodulujące preparatów z Echinacei było badane w warunkach in vitro (z izolowanymi komórkami lub transformowanymi liniami komórkowymi), ale istnieją nieliczne próby, w których badano krew pacjentów. Okazuje się, że po doustnym podaniu standaryzowanych preparatów Echinacei można osiągnąć w osoczu krwi aktywne leczniczo poziomy alkiloamidów w dolnym zakresie nanomolowym.

Stwierdzenie, że alkiloamidy z jeżówki wiążą się z receptorem CB2 w zakresie stężenia, które jest również możliwe do osiągnięcia in vivo, zapewnia pierwszy wgląd w możliwy molekularny mechanizm działania preparatów Echinacei zawierających alkiloamidy.

W odniesieniu do medycznego stosowania jeżówki, istnieje możliwość, że niektóre preparaty z Echinacei są skuteczniejsze niż placebo w leczeniu przeziębienia, ale ogólne dowody na klinicznie istotne efekty leczenia są słabe.

Wyniki indywidualnych badań wykazują pozytywne (choć nie znaczące) działanie immunostymulujące, chociaż potencjalne efekty mają wątpliwe znaczenie kliniczne. Produkty Echinacei bardzo różnią się między sobą, często zawierają różne gatunki jeżówek, a preparaty pozyskiwane są z odmiennych części roślin. Wiele badań klinicznych dotyczących zastosowania Echinacei na przeziębienie różniło się znacznie pod względem kontrolowanych produktów, metod badawczych, jak i samych końcowych wyników.

Przegląd Cochrane z 24 podwójnie ślepych badań klinicznych z udziałem 2431 uczestników wykazał, że produkty z Echinacei nie przynoszą korzyści w leczeniu przeziębienia. W innym przeglądzie z 2013 r. stwierdzono, że zastosowanie przetworów jeżówki purpurowej może zredukować objawy przeziębienia u dorosłych, ale dowody są niespójne. W przeglądzie stwierdzono również, że profilaktyczne stosowanie preparatów z Echinacei jest nieskuteczne w zapobieganiu przeziębieniu. Korzystny efekt podawania jeżówki u dzieci jest niepewny; tylko niewielka ilość eksperymentów została przeprowadzona w tej grupie pacjentów, a wyniki badań są niespójne.

Niewątpliwą korzyścią ze stosowania przetworów jeżówki są niewielkie działania niepożądane– u niektórych osób mogą wystąpić reakcje alergiczne, np. w badaniu z 2003 r. stwierdzono, że stosowanie preparatów zawierających jeżówkę purpurową wiązało się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia wysypki u dzieci.

Czy w celach leczniczych (przeziębienie i infekcje górnych dróg oddechowych) można stosować jeżówkę uprawianą w przydomowym ogródku? Niestety, do końca nie wiemy jakie związki czynne się w niej znajdują, a co ważniejsze w jakich ilościach występują, dlatego lepiej wybierać gotowe przetwory jeżówki, które uprzednio są poddawane standaryzacji. Zaleca się ich stosowanie nie dłużej niż 10 dni przy podawanie codziennym, a 20 dni przy stosowaniu co drugi dzień. Taki schemat ma ograniczyć ryzyko immunosupresji (obniżenia odporności organizmu) przy intensywnym i długotrwałym podawaniu preparatów jeżówki.

Warto nadmienić, że przetwory Echinacei można także stosować zewnętrznie: w trudno gojących się ranach, owrzodzeniach podudzi, odmrożeniach, oparzeniach i półpaścu.

 

Bibliografia:

https://nccih.nih.gov/health/providers/digest/cold-science

https://examine.com/supplements/echinacea/

http://www.jbc.org/content/281/20/14192.full

Phytocannabinoids beyond the Cannabis plant, J Gertsch, British Journal of Pharmacology (2010) 160 523–529

Kohlmunzer S., Farmakognozja- podręcznik dla studentów farmacji., Wyd. PZWL, Warszawa 1998

Matławska I., Farmakognozja- podręcznik dla studentów farmacji. Wyd. AM Poznań, Poznań 2005

Nowak G., Lek pochodzenia naturalnego, Wyd. UM Poznań, Poznań 2012