W okresie przesilenia zimowo-wiosennego wiele osób odczuwa ciągłe zmęczenie, rozdrażnienie, brak motywacji do działania, spadek koncentracji oraz zaburzenia nastroju, które mogą przyjmować formę łagodnych stanów depresyjnych. Pomysłów na złagodzenie tych niekorzystnych objawów jest sporo, ale zapewne znajdzie się grupa osób, która wybiera naturalne metody, w tym fitoterapię. Na zmiany nastroju dobrze sprawdzi się np. dziurawiec zwyczajny, który posiada dobrze udokumentowane działanie. Ale samo ziele, a zwłaszcza otrzymywane z niego przetwory, choć skuteczne, to nie zawsze są bezpieczne, zwłaszcza w połączeniu z innymi substancjami/lekami. Oto najważniejsze informacje.

Dziurawiec zwyczajny (łac. Hypericum perforatum, ang. St. John’s worth) posiada skuteczne działanie lecznicze, choć jego ukierunkowanie zależy w dużej mierze od tego, jak przyrządzimy ziele. Sekret tkwi w dobraniu odpowiedniego rozpuszczalnika (ekstrahentu), a może nim być woda, alkohol np. etanol lub olej. Stosując poszczególne rozpuszczalniki, należy spodziewać się odmiennych skutków działania- jeśli sporządzimy wodny napar, w którego skład będą wchodziły głównie flawonoidy, to zaradzimy problemom z układem trawiennym. Wodne przetwory dziurawca posiadają działanie rozkurczające na mięśniówkę gładką przewodu pokarmowego i dróg żółciowych, co sprzyja regulacji przepływu żółci, wzmaga procesy trawienne oraz łagodzi stany zapalne układu trawiennego.

Natomiast stosowanie etanolowej nalewki lub wyciągów wodno-alkoholowych w odpowiednio długim czasie (około 6-8 tygodni) pozwala uzyskać działanie przeciwdepresyjne (głównie za sprawą rozpuszczalnych w etanolu naftodiantronom: hyperycynie, pseudohyperycynie, protohyperycynie). Wyodrębnienie lipofilnej frakcji surowca, bogatej w hyperforynę i jej analogi (tzw. Hyperici Oleum- olej dziurawcowy), przynosi ukojenie w stanach zapalnych górnych dróg oddechowych, układu moczopłciowego, a  także w przypadku urazów, skaleczeń, oparzeń, odmrożeń i trudno gojących się ran.

O ile w przypadku doustnego podania wodnych naparów mogą wystąpić łagodne działania niepożądane, to miejscowe zastosowanie oleju dziurawcowego może wywołać fotouczulenie, zwłaszcza w okresie cieplejszych dni, podczas zwiększonej ekspozycji na Słońce.

Zupełnie inaczej sprawa przedstawia się dla etanolowych i wodno-etanolowych wyciągów z dziurawca, które są szeroko stosowane w leczeniu łagodnej lub umiarkowanej depresji. W wielu badaniach wykazano, że przetwory dziurawca są klinicznie skuteczne w leczeniu depresji. Wyniki przeprowadzonych eksperymentów potwierdzają korzystny wpływ wyciągu z Hypericum perforatum w zapobieganiu nawrotom choroby po wyleczeniu ostrej depresji. Inni badacze (Linde i współpr.) wykazali, że wyciąg z dziurawca jest lepszy niż placebo u pacjentów z depresją, ponadto jego skuteczność jest porównywalna do standardowo stosowanych leków przeciwdepresyjnych, a dodatkowo jego podawanie wiąże się z wystąpieniem mniejszych działań niepożądanych.

To ostatnie stwierdzenie dotyczy stosowania przetworów dziurawca w monoterapii. Niestety, w przypadku równoczesnego podawania jeszcze innych substancji/leków, które są metabolizowane przez enzymy wątrobowe -cytochromu P450, dochodzi do poważnych interakcji.

Istnieją dobrze udokumentowane raporty, które obejmują m.in. obniżenie stężenia cyklosporyny we krwi (związek stosowany m.in. u osób po przeszczepach),  pojawienie się zespołu serotoninowego, gdy wyciąg z dziurawca był podawany z inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI- leki przeciwdepresyjne), niechciane ciąże u kobiet podczas jednoczesnego stosowania dziurawcowych preparatów i doustnych środków antykoncepcyjnych oraz obniżenie stężenia leków przeciwretrowirusowych (np. indynawiru, newirapiny- terapia AIDS) w osoczu krwi oraz leków przeciwnowotworowych (tj. irynotekanu, imatynibu).

Okazuje się, że związki aktywne zawarte w wyciągach z dziurawca są induktorami (wzmagają działanie) enzymów wątrobowych cytochromu P450– 2C9 (CYP2C9), 2C19 (CYP2C19), 3A4 (CYP3A4). Leki stosowane doustnie są metabolizowane w wątrobie przez dwa typy reakcji: faza 1. zmienia substancje lecznicze w bardziej hydrofilne (łatwiej rozpuszczalne w wodzie), ponieważ dochodzi do różnorodnych zmian w strukturze chemicznej tych związków, natomiast w fazie 2. zachodzi sprzęganie np. z kwasem glukuronowym, co umożliwia wydalenie leku z organizmu. Do przeprowadzenia reakcji w fazie 1 niezbędne są specjalne enzymy wątrobowe tzw. cytochromu P450 m.in. wyżej wymienione CYP2C9, CYP2C19, CYP3A4.

Jak zostało wspomniane, przetwory dziurawca są induktorami enzymów, mogą zatem przyspieszać metabolizm leków. Wzrost szybkości metabolizmu leków w wątrobie skutkuje zmniejszeniem ich stężenia we krwi, co rzutuje na redukcję działania substancji leczniczej w organizmie. W tym kontekście nie dziwi więc fakt, że w przypadku niektórych leków dochodzi do tak znacznego obniżenia poziomu związku we krwi, że nie jest on w stanie wywołać pożądanego działania terapeutycznego.

Morał z tego taki, że choć wyciągi z dziurawca są skuteczne, to nie komponują się dobrze z innymi lekami. Zachowajcie ostrożność i nie łączcie środków leczniczych oraz dziurawcowych suplementów.

 

Bibliografia: 

https://www.gov.uk/drug-safety-update/st-john-s-wort-interaction-with-hormonal-contraceptives-including-implants

Gihyun Lee and Hyunsu Bae, Therapeutic Effects of Phytochemicals and Medicinal Herbs on Depression, Hindawi BioMed Research International Volume 2017

Zachwieja Z., Interakcje leków z pożywieniem, 2016

Jarosz M., Dzieniszewski J., Interakcje leków z żywnością i alkoholem, wyd. Bergis, 2006

Podlewski Jan K., Chwalibogowska-Podlewska A., Leki współczesnej terapii
Wojciechowska I., Wojciechowska A., Wieszczycka K., Fitofarmakologia w leczeniu