Maceraty (łac. Macerationes) to świeżo sporządzana (ex tempore), płynna postać leku pozyskiwana z surowców roślinnych, głównie zawierających śluzy, poprzez wytrawianie ich wodą o temperaturze pokojowej. W obecnej recepturze aptecznej ta postać leku jest już nieco zapomniana, głównie ze względu na duży asortyment ziołowych produktów do domowego przyrządzania. Sam proces przygotowania maceratu nie jest trudny, a otrzymywane tym sposobem leki roślinne można stosować wewnętrznie jako środki powlekające (osłaniające), przeciwkaszlowe, ułatwiające wypróżnianie, a także do użytku zewnętrznego o właściwościach powlekających i zmiękczających. A zatem jak przygotować  taki macerat?

Zacznijmy od podstaw- do sporządzenia maceratu stosuje się odpowiednio rozdrobniony surowiec roślinny. Wyjątkiem są tutaj nasiona np. lnu, które wytrawia się w całości, ponieważ zawarty w nich śluz występuje w komórkach zewnętrznej warstwy powłoki nasiennej. Uzyskany w ten sposób macerat będzie zawierał tylko śluzy. A co stanie się jeśli zastosujemy zmielone i wyprażone nasiona lnu? W ten sposób po maceracji uzyskamy roztwór zawierający mętną mieszaninę różnych związków, w tym i śluzów.

Na wstępie wspomnieliśmy, że surowiec wytrawia się wodą o temperaturze pokojowej, tylko dlaczego? Po pierwsze zawarty w roślinie śluz bardzo łatwo przechodzi do maceratu, a po drugie użycie gorącej wody umożliwia przejście do roztworu niepotrzebnych składników np. skrobi, która dodatkowo powoduje zmętnienie tak uzyskanej postaci leku.

Przechodzimy do głównego etapu, czyli przygotowania:

  1. Surowiec należy opłukać niewielką ilością wody, umieszczając materiał roślinny na sitku lub złożonej gazie
  2. Tak przygotowany surowiec należy przenieść do naczynia, następnie zalać wodą o temp. pokojowej i dokładnie wymieszać
  3. Kolejno odstawić naczynie na 30 min., co pewien czas mieszając
  4. Po upływie przewidzianego czasu, otrzymany macerat przecedzić przez sitko lub złożoną gazę, a pozostały surowiec przepłukać się niewielką ilością wody

Ze względu na obecność wody jako rozpuszczalnika, trwałość takiej postaci leku jest niewielka, więc macerat najlepiej przygotowywać tuż przed wykorzystaniem.

Jeśli nie podano ilości surowca roślinnego i wody do sporządzenia maceratu, to Farmakopea Polska podaje, że z 1 części surowca przygotowuje się 20 części maceratu. Z tego wynika, że jeśli chcemy sporządzić szklankę (250ml) maceratu np. z nasion lnu, to do jego sporządzenia należy zużyć niecałą łyżkę stołową suchych nasion lnu(12,5g).

 

Jakie surowce?

Maceraty przygotowuje się z surowców śluzowych, do których zalicza się m.in.:

 

  • Siemię lniane Lini semen o działaniu powlekającym na ścianę żołądka i dwunastnicy, pobudzającym perystaltykę jelit (łagodnie przeczyszczającym), przeciwzapalnym oraz zmiękczającym
  • Nasiona babki płesznik Psylli semen, które pomogą w zaparciach
  • Korzeń prawoślazu Althaeae radix stosowany w stanach zapalnych dróg oddechowych, przewodu pokarmowego
  • Nasiona kozieradki Trigonellae foenugraeci semen o działaniu osłaniającym w chorobie wrzodowej.

 

O czym należy pamiętać podczas stosowanie maceratu?

Ze względu na charakter powlekający na przewód pokarmowy, dłuższe stosowanie maceratów może zmniejszyć wchłanianie składników pokarmowych lub jednocześnie przyjmowanych leków, dlatego maceratu nie powinno się podawać co najmniej na ½ -1 h przed lub po przyjęciu innych produktów leczniczych. Zaleca się także ostrożność przy równoległym stosowaniu maceratu kozieradki z lekami obniżającymi poziom cukru w surowicy krwi.

 

Bibliografia:

 

Janicki S., Fiebig A., Sznitowska M.: Farmacja stosowana, PZWL, Warszawa 2008

Jachowicz R., Receptura apteczna, PZWL, Warszawa 2016

Nawrot J., Nowak G., Lek pochodzenia naturalnego, UM Poznań, Poznań 2018

Lamer-Zarawska E., Fitoterapia i leki roślinne, PZWL, Warszawa 2007