Rozpoczyna się sezon zachorowań na przeziębienia i grypę, a wraz z nim pojawia się coraz więcej pytań odnośnie profilaktyki i wspomagania leczenia podanych schorzeń. Często sięgamy po naturalne środki wzmacniające organizm, działające napotnie czy pozwalające skrócić czas trwania choroby. Jednym z takich tradycyjnych środków są przetwory pozyskiwane z czarnego bzu. Co ważne, skuteczność ich stosowania została potwierdzona w badaniach klinicznych m.in. z udziałem pacjentów chorych na grypę.  

Dziki bez czarny (łac. Sambucus nigra) jest krzewem powszechnie występującym w Polsce, innych europejskich krajach oraz w Azji. Od wielu wieków do celów leczniczych stosowane głównie są kwiaty oraz owoce czarnego bzu.

Kwiaty są bogatym źródłem flawonoidów, w tym rutozydu, pochodnych kwercetyny, kemferolu, kwasów fenolowych (kawowego, ferulowego, chlorogenowego i ich cukrowych pochodnych),  a także zawierają śluz, niewielkie ilości garbników i olejku eterycznego. Natomiast owoce dzikiego bzu czarnego to prawdziwe bogactwo antocyjanów (pochodnych delfinidyny), garbników, kwasów organicznych (kwasu jabłkowego, szikimowego), fenolokwasów, witaminy C i innych witamin z grupy B, cukrów i pektyn.

Tradycyjnym wskazaniem do stosowania kwiatów czarnego bzu są choroby infekcyjne przebiegające z podwyższoną temperaturą ciała, z uwagi na łagodne działanie napotne tego surowca. Substancje czynne zawarte w kwiatach czarnego bzu zwiększają ilość wydalanego moczu, a wraz z nim szkodliwych produktów przemiany materii. Wyciągi pozyskiwane z tego surowca uszczelniają naczynia włosowate, co zapobiega ich nadmiernej łamliwości. Napar z kwiatów może być stosowany zewnętrznie do płukania gardła i jamy ustnej w przypadku stanów zapalnych czy anginy, a także do przemywania spojówek oka oraz do kąpieli kosmetycznych. Natomiast kiedy dokucza nam uczucie zatkanego nosa np. w przebiegu przeziębienia, warto zastosować napar z kwiatów w formie inhalacji.

Natomiast owoce dzikiego bzu czarnego, podobnie jak kwiaty, działają moczopędnie i napotnie, co zapewnia właściwości odtruwające tego surowca. Oprócz tradycyjnego zastosowania we wspomaganiu leczenia chorób zakaźnych, sok pozyskiwany z owoców było polecany osobom cierpiącym z powodu gośćca, rwy kulszowej czy innych nerwobólów oraz migreny.

Do celów leczniczych nadają się wyłącznie intensywnie granatowe, dojrzałe owoce bzu czarnego, które należy dodatkowo poddać obróbce termicznej. Takie przedsięwzięcia gwarantują usunięcie glikozydów cyjanogennych, sambunigryny, prunazyny i holokaliny oraz cyjanowodoru powstającego w wyniku rozpadu tych związków. Enzym ß-glukozydaza, która jest obecna w jelicie, przeprowadza reakcję hydrolizy (rozpadu ) glikozydów cyjanogennych w wyniku czego powstaje toksyczny cyjanowodór (HCN). Związek ten jako substancja lotna, jest usuwany w trakcie gotowania np. soku z owoców czarnego bzu. Glikozydy cyjanogenne występują nie tylko w niedojrzałych lub pozbawionych obróbki termicznej owocach, ale także w świeżych liściach czarnego bzu, w korze oraz korzeniach i mogą powodować mdłości, wymioty lub ciężką biegunkę po ich jednorazowym spożyciu.

 

Zasadność podawania przetworów pozyskiwanych z owoców dzikiego bzu w profilaktyce i wspomaganiu leczenia już występujących chorób zakaźnych została potwierdzona najpierw w badaniach przedklinicznych (in vitro, na zwierzętach), a następnie w badaniach z udziałem pacjentów. Okazuje się, że standaryzowany ekstrakt z czarnego bzu posiada właściwości przeciwwirusowe, szczególnie przeciwko wirusowi grypy. W badaniach in vitro potwierdzono jego skuteczność wobec 10 odmian wirusa wywołującego tą chorobę. Kolejne eksperymenty prowadzone tym razem na szympansach wykazały, że standaryzowany ekstrakt z czarnego bzu podawany w ramach profilaktyki  3-krotnie obniżał ryzyko zachorowania na grypę, a w przypadku wystąpienia objawów choroby, znacznie skracał czas jej trwania.

W latach 1995 i 2004 zostały przeprowadzone dwa badania kliniczne sprawdzające bezpieczeństwo i skuteczność podawania syropu zawierającego standaryzowany wyciąg z czarnego bzu w leczeniu grypy i łagodzeniu jej objawów.W pierwszym badaniu uczestniczyło 27 osób, które zostały podzielone na dwie grupy: 15 uczestników eksperymentu otrzymywało lek, a kolejne 12- syrop bez wyciągu z czarnego bzu (grupa placebo). Poprawę w zakresie łagodzenia objawów grypy uzyskano u 93,3% pacjentów stosujących syrop już w ciągu 2 dni pierwszych od podania leku, podczas gdy w grupie otrzymującej placebo, stan zdrowia większości uczestników uległ poprawie dopiero po 6 dniach. Testy immunologiczne wykazały wyższy poziom przeciwciał skierowanych przeciwko wirusowi grypy, w tym IL-1 beta, TNF-alfa, IL-6, IL-8, u pacjentów, którzy otrzymywali wyciąg z czarnego bzu, niż u tych, którzy stosowali placebo, co sugeruje zdolność składników zawartych w ekstrakcie do mobilizacji układu odpornościowego w walce z chorobą.

Drugie badanie przeprowadzono z udziałem 60 osób (30 poddano leczeniu, a 30 podano preparat placebo) z wczesnymi objawami grypy. Efekt leczenia po stosowaniu 15 ml syropu cztery razy dziennie był oceniany na podstawie testu- wizualnej skali analogowej (VAS), w którym pacjenci samodzielnie oceniali nasilenie objawów grypy (takich jak ból, częstotliwość kaszlu, jakość snu, uczucie zatkanego nosa, zatok i odksztuszanie wydzieliny z płuc). W ramach badania odnotowano znaczące różnice między obiema grupami -wartości VAS były znacznie wyższe (sugerowały znaczną poprawę stanu zdrowia) w grupie leczonej wyciągiem z bzu niż w grupie placebo. Dodatkowo, objawy grypy ustępowały średnio 4 dni wcześniej, a stosowanie innych leków wspomagających walkę z chorobą było znacznie zmniejszone u osób otrzymujących ekstrakt z czarnego bzu w porównaniu z placebo.

Podsumowując, ekstrakt z czarnego bzu wydaje się być skutecznym, bezpiecznym i opłacalnym sposobem leczenia grypy. Odkrycia te należy jednak potwierdzić w badaniach na szerszą skalę, choć liczba osób, którym owoce dzikiego bzu czarnego pomogły w ramach tradycyjnej terapii, mówią same za siebie.

 

Bibliografia:

Kohlmunzer S., Farmakognozja- podręcznik dla studentów farmacji., Wyd. PZWL, Warszawa 1998

Matławska I., Farmakognozja- podręcznik dla studentów farmacji. Wyd. AM Poznań, Poznań 2005

Nowak G., Lek pochodzenia naturalnego, Wyd. UM Poznań, Poznań 2012

https://www.ema.europa.eu/documents/herbal-report/draft-assessment-report-sambucus-nigra-l-fructus_en.pdf

http://zapytaj-farmaceute.blogspot.com/2013/01/sambucol-skuteczny-w-walce-z-wirusami.html