Terapia uzależnień od różnych substancji jest trudnym i wymagającym przedsięwzięciem. Choć prowadzona jest zazwyczaj pod opieką lekarzy czy psychologów, to efektywność leczenia zależy od konkretnego pacjenta. Celem terapii jest nauczenie uzależnionego w jaki sposób utrzymać stan abstynencji oraz jak radzić sobie z negatywnymi emocjami związanymi z odstawieniem substancji uzależniających.

Niestety, uzależnienie jest rozpatrywane w kategoriach przewlekłej choroby ośrodkowego układu nerwowego i może wiązać się z różnym przebiegiem samego schorzenia, w tym z możliwością występowania naprzemiennych okresów remisji (ustąpienie objawów) oraz ich nasileń. Te ostatnie są szczególnie niebezpieczne z uwagi na ryzyko ponownego sięgnięcia po substancję uzależniającą i tym samym powrotu do nałogu. Niestety, nie ma 100-procentowo skutecznych metod leczenia uzależnienia. Oprócz psychoterapii, najczęściej stosowana jest farmakoterapia z udziałem m.in. naltreksonu (blokuje receptory opioidowe) czy leków przeciwdepresyjnych i przeciwpsychotycznych, które choć nie są bezpośrednio nakierowane na terapię uzależnienia, to łagodzą nieprzyjemne objawy związane z odstawieniem substancji uzależniających w postaci zaburzeń nastroju lub nieprzyjemnych stanów psychicznych.

Nie dziwi więc, dlaczego tak ważne jest poszukiwanie nowych środków wspierających walkę z uzależnieniem. Okazuje się, że określenie nowe niekoniecznie oznacza nowo zsyntezowany lub zbadany związku, bo taką „nowością” może być od dawna znana i stosowana substancja. N-acetylocysteina (NAC) jest składnikiem popularnych preparatów stosowanych w celu ułatwienia odksztuszania zalegającej w płucach wydzieliny. Obecnie coraz większa liczba badań  sprawdza skuteczność stosowania N-acetylocysteiny u osób cierpiących z powodu uzależnień od niektórych substancji, w tym THC (tetrahydrokannabinolu), nikotyny czy kokainy. Co przemawia za stosowaniem NAC w terapii uzależnień?

Zacznijmy do początku.  N-acetylocysteinę stosowano już w latach 60. ubiegłego wieku jako środek łagodzący dolegliwości ze strony układu oddechowego pod postacią występowania trudności w odksztuszaniu zalegającej w nich wydzieliny. Przyjmowanie NAC wiązało się z ułatwieniem usuwania flegmy, a dodatkowo skracało czas choroby. W latach późniejszych podjęto szersze badania nad tym związkiem. N-acetylocysteina jest pochodną aminokwasu L-cysteiny, stąd posiada grupy tiolowe SH. Ich obecność w związku warunkuje m.in. zdolność do fragmentacji wiązań obecnych w cząsteczkach śluzu zalegającego w płucach. Skutkuje to upłynnieniem i rozrzedzeniem wydzieliny, która w łatwiejszy sposób może być usuwana z płuc na drodze odksztuszania. Z związku z tym NAC określa się mianem substancji mukolitycznej.

Jednak na tym nie koniec. Obecność grup SH w cząsteczce N-acetylocysteiny wiąże się z możliwością uczestnictwa tego związku w reakcjach oksydoredukcyjnych. Mówiąc wprost, NAC posiada właściwości antyoksydacyjne. Dodatkowo N-acetylocysteina jest wykorzystywana przez organizm człowieka do produkcji glutationu, który uczestniczy w procesach detoksykacyjnych ustroju. Ciekawostką jest, że w przypadku przypadkowego lub zamierzonego przedawkowania paracetamolu, podawana jest właśnie N-acetylocysteina. Ten popularny lek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy jest metabolizowany w wątrobie przy udziale enzymów do związku N-acetylo-p-benzochinonoiminy (metabolitu), który ulega sprzęganiu z glutationem i wydaleniu z organizmu. W sytuacji przedawkowania paracetamolu, dochodzi do wzmożonego powstawania jego metabolitu i szybkiego wyczerpywania się zapasów glutationu. Nadmiar N-acetylo-p-benzochinonoiminy zamiast z glutationem, zaczyna wiązać się cząsteczkami budującymi komórki wątrobowe,  powodując ich uszkodzenie (hepatotoksyczność). Podanie N-acetylocysteiny wzmaga syntezę glutationu, zmniejszając rozległość uszkodzeń wątroby.

NAC nie tylko ochrania wątrobę, ale z uwagi na łatwość przekraczania bariery krew-mózg, wzmacnia także ochronę antyoksydacyjną mózgu. Dodatkowo, N-acetylocysteina odpowiada za regulację poziomu glutaminianu, który jest najważniejszym neurotransmiterem pobudzającym w naszym układzie nerwowym (OUN). W odpowiednim stężeniu, glutaminian jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania (OUN), ale jego nadmiar jest toksyczny i prowadzi do niszczenia komórek nerwowych, stąd tak ważna jest jego regulacja.

Z najnowszych badań wynika, że niewłaściwe funkcjonowanie układu glutaminergicznego może być przyczyną rozwoju uzależnień. Receptory glutaminergiczne w dużych ilościach występują się w obszarach mózgu należących do układu nagrody i mają pośredni wpływ na uwalnianie innego neuroprzekaźnika- dopaminy, którego udział w powstawaniu uzależnień został przedstawiony w ARTYKULE.

Teoria teorią, ale skuteczność podawania NAC w terapii uzależnień została sprawdzona także w praktyce m.in. przeprowadzono badanie, w którym 24 pacjentom uzależnionym od palenia marihuany podawano N-acetylocysteinę w dawce 2400 mg na dzień. Suplementacja NAC okazała się strzałem w dziesiątkę, ponieważ uczestnicy badania zgłaszali spadek chęci do stosowania marihuany, a tym samym rzadsze jego zażywanie. Dodatkowo, u uczestników eksperymentu odnotowano poprawę samopoczucia oraz większą stabilizację emocjonalną (zmniejszenie rozdrażnienia czy spadek ilości wybuchów gniewu). W związku z tym, autorzy badania uznali, że N-acetylocysteina może być z powodzeniem wykorzystywana w terapii oraz profilaktyce uzależnień od THC, zawartego w konopiach.

Na koniec warto dodać, że podobne efekty działania NAC, w postaci zmniejszenia chęci do zastosowania używki, osiągnięto także u pacjentów uzależnionych od nikotyny i kokainy. Czy N-acetylocysteina wejdzie do powszechnego użycia jako środek umożliwiający osobom uzależnionym wyrwanie się ze szponów nałogu?

 

Bibliografia:

Scalley, R. and Conner, R., Acetaminophen poisoning: a case report of the use of acetylcysteine., American Journal of Hospital Pharmacology, 1978
Holdiness, M., Clinical pharmokinetics of N-acetylcysteine. Clinical Pharmacokinetics., 1991
Lavoie, S. et.al., Glutathione precursor, N-acetylcysteine, improves mismatch negativity in schizophrenia patients. Neuropsychopharmacology, 2008
Hashimoto, K. et.al., Effects of N-acetyl-L-cysteine on the reduction of brain dopamine transporters in monkey treated with methamphetamine. Annals of the New York Academy of Sciences., 2004
Kalivas, P. et.al., Glutamate transmission in addiction. Neuropharmacology., 2009
Baker, D. et.al., Neuroadaptations in cystine-glutamate exchange underlie cocaine relapse. Natural Neuroscience., 2003
Cunha-Oliveira, T. et. al., Cellular and molecular mechanisms involved in the neurotoxicity of opioid and psycho-stimulant drugs. Brain Research Reviews, 2008