Enteropatia glutenowa, czyli inaczej celiakia, to najcięższą postać nietolerancji glutenu, choć szacuje się, że cierpi na nią tylko 0,7-1% populacji. Natomiast inne schorzenie, określane jako nadwrażliwość na gluten niezwiązana z celiakią, może wywoływać działania niepożądane wynikające z ekspozycji na gluten u osób, które nie cierpią na celiakię. Obecnie można zauważyć pewien trend- coraz większa grupa osób stara się eliminować ze swojej diety produkty zawierające gluten. Nadmierna troska czy racjonalne pobudki?

 

Skąd ten gluten?

Mianem glutenu określa się frakcję białek obecną w ziarnach zbóż – pszenicy, orkiszu, żyta czy jęczmienia. Do głównych białek glutenu zaliczyć można gliadynę, gluteninę, sekalinę czy hordeinę, przy czym pierwsza z nich podejrzewana jest o niekorzystny wpływ na organizm ludzi w związku z nietolerancją glutenu.

W wyniku kontaktu z wodą, białka glutenu ulegają przestrzennej reorganizacji, tworząc poprzeczne sieci, a ich konsystencję można określić jako kleistą- od tej właściwości gluten bierze swoją nazwę. Ten związek niewątpliwie przydaje się w kuchni, ponieważ dzięki niemu wyrabiane ciasto ma odpowiednią elastyczność, a i wyrasta podczas pieczenia (gluten zamyka cząsteczki gazów wewnątrz wypieku).

 

Schorzenia i gluten

Najbardziej znana celiakia jest chorobą o podłożu autoimmunologicznym. U pacjentów cierpiących na to schorzenie gluten jest rozpoznawany jako obce białko (antygen), a ich układ odpornościowy wytwarza przeciwko niemu przeciwciała. Indukuje to reakcję zapalną w obrębie komórek jelita cienkiego (enterocytów) oraz wywołuje ich uszkodzenie, co w ostateczności prowadzi do zaniku wspomnianych komórek.

Należy wspomnieć, że istnieje także alergia na pszenicę, choć występuje rzadko- może dotyczyć mniej niż 1% populacji.

W przypadku nadwrażliwości na gluten niezwiązanej z celiakią (nietolerancja glutenu), nie obserwuje się zmian w obrębie błony śluzowej jelita oraz nie powstają dedykowane przeciwciała. Niestety dokładnie nie wiemy jakie mechanizmy są zaangażowane w powstanie tego schorzenia, choć postuluje się możliwe zaangażowanie czynników genetycznych i immunologicznych.

Ze względu na brak wiarygodnego testu laboratoryjnego diagnozującego nietolerancję glutenu, proponuje się następujące czynniki jako kryteria diagnostyczne w kierunku nietolerancji glutenu:

-spożycie glutenu wiąże się z szybkim wystąpieniem objawów (z układu pokarmowego i nie tylko)

-po wprowadzeniu diety bezglutenowej objawy ustępują, ale powracają po ponownym wprowadzeniu glutenu do diety,

-wykluczono występowanie celiakii i alergii na pszenicę

 

Do objawów związanych z nietolerancją glutenu zaliczane są: wzdęcia, biegunki, bóle brzucha, utrata masy ciała, alergia w postaci zaczerwienia czy wyprysków skórnych, bóle głowy, ciągłe zmęczenie, depresja.

Ciekawych wniosków dostarczają wyniki badania z 2014 r., w którym osoby same diagnozowały u siebie nietolerancję glutenu w związku z występującymi objawami. Okazało się, że jedynie 25% z nich spełnia wyżej podane kryteria diagnostyczne w kierunku nietolerancji glutenu[1].

Częstość występowania nietolerancji glutenu nie została dotychczas ustalona; według niektórych badań wynosi około 0,5%, inne źródła podają wyniki na poziomie nawet 6% populacji [2]- przypadłość częściej dotyczy osób w średnim wieku i są to w większości kobiety [3,4].

 

Podejrzana pszenica?

Istnieje jeszcze inna kwestia- w ziarnach oprócz glutenu znajdują się także inne związki m.in. krótkołańcuchowe węglowodany FODMAPs (Fermentable Oligo-, Di-, Mono-saccharides and Polyols). W badaniu z 2013 r. uczestniczyło 37 osób z zespołem jelita drażliwego (IBS), bez celiakii. Wyniki wskazują, że FODMAPs posiadają niekorzystny wpływ na istniejące problemy gastryczne, natomiast podawanie uczestnikom wyizolowanego glutenu nie powodowało niepożądanych objawów (z wyjątkiem zaostrzenia objawów depresji- wymagane dalsze badania w tej kwestii). To badanie pokazuje, że w przypadku zespołu jelita drażliwego dużą rolę mogą odgrywać krótkołańuchowe węglowodany, a gluten prawdopodobnie nie jest najważniejszym czynnikiem rozwoju IBS.

Wielu naukowców opowiada się za tym, aby nietolerancję glutenu określać więc mianem zespołu nietolerancji pszenicy lub po prostu nietolerancją pszenicy.

 

Unikać czy nie?

W przypadku osób bez nietolerancji nie istnieją dowody na to, że eliminacja z diety produktów zawierających gluten przyniesie korzyści. Natomiast jeśli ich spożycie wiąże się z występowaniem problemów zdrowotnych, warto unikać takich produktów w diecie (składniki zawarte w ziarnach pszenicy można łatwo pozyskać z innych źródeł pokarmowych), więc dieta bezglutenowa nie spowoduje niedoborów pokarmowych.

 

Bibliografia:

[1] Jessica R. Biesiekierski et al. Characterization of Adults With a Self-Diagnosis of Nonceliac Gluten Sensitivity. Nutrition in Clinical Practice. Vol 29, Issue 4, pp. 504 – 509. April-16-2014

[2] http://bmcmedicine.biomedcentral.com/articles/10.1186/1741-7015-10-13

[3] http://bmcmedicine.biomedcentral.com/articles/10.1186/1741-7015-12-85

[4] http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022347614012086

Rubio-Tapia A, Ludvigsson JF, Brantner TL, Murray JA, Everhart JE. The prevalence of celiac disease in the United States. Am J Gastroenterol. 2012 Oct;107(10):1538-44; quiz 1537, 1545.

Herbert Wieser, Chemistry of gluten proteins, Food Microbiology, Volume 24, Issue 2, April 2007, Pages 115-119

Wieser H. Relation between gliadin structure and coeliac toxicity. Acta Paediatr Suppl. 1996 May;412:3-9.

Tilley KA, Benjamin RE, Bagorogoza KE, Okot-Kotber BM, Prakash O, Kwen H. Tyrosine cross-links: molecular basis of gluten structure and function. J Agric Food Chem. 2001 May;49(5):2627-32.

Sapone, A.; Bai, J. C.; Ciacci, C.; Dolinsek, J.; Green, P. H. R.; Hadjivassiliou, M.; Kaukinen, K.; Rostami, K.; Sanders, D. S.; Schumann, M.; et al. Spectrum of Gluten-Related Disorders: Consensus on New Nomenclature and Classification. BMC Med. 2012, 10 (1), 13.

Lundin KE, Sollid LM. Advances in coeliac disease. Curr Opin Gastroenterol.2014 Mar;30(2):154-62. doi: 10.1097/MOG.0000000000000041.

Catassi C, Kryszak D, Bhatti B, Sturgeon C, Helzlsouer K, Clipp SL, Gelfond D, Puppa E, Sferruzza A, Fasano A. Natural history of celiac disease autoimmunity in a USA cohort followed since 1974. Ann Med. 2010 Oct;42(7):530-8.

Troncone R, Jabri B. Coeliac disease and gluten sensitivity. J Intern Med. 2011 Jun;269(6):582-90.

Carroccio A, Rini G, Mansueto P. Non-celiac wheat sensitivity is a more appropriate label than non-celiac gluten sensitivity. Gastroenterology. 2014 Jan;146(1):320-1