Melatonina została odkryta stosunkowo niedawno. W 1958 roku wyizolował ją amerykański dermatolog Aaron B. Lerner [1]. Mimo krótkiej historii substancja ta została okrzyknięta „witaminą młodości”, „hormonem witalności” oraz „lekiem na starość”, a naukowcy wciąż odkrywają jej kolejne właściwości.

W ciele człowieka, tak jak w przypadku innych kręgowców, melatonina jest produkowana głównie przez szyszynkę. Jest to gruczoł wydzielania wewnętrznego, który znajduję się u podstawy mózgu. W mniejszych ilościach melatonina powstaje również w innych narządach, np. w siatkówce, szpiku kostnym, przewodzie pokarmowym, skórze oraz w płytkach krwi i limfocytach [2].

Wbrew powszechnemu przekonaniu melatonina jest bardzo rozpowszechniona zarówno w środowisku zwierząt, jak i roślin. Do chwili obecnej hormon ten wykryto w ponad 20 gatunkach roślin. Niektóre z nich są wykorzystywane w tradycyjnej medycynie chińskiej jako środki opóźniające starzenie oraz w leczeniu chorób związanych z powstawaniem wolnych rodników, np. chorób nowotworowych i zapalnych, chorobie Alzheimera oraz chorobie Parkinsona [2].

Do tej pory odkryto wiele funkcji, jakie spełnia melatonina w organizmie człowieka. Najbardziej znany jest jej wpływ na synchronizację rytmów i cykli biologicznych. Brak światła powoduje wzrost wydzielania melatoniny przez szyszynkę, informując organizm o rozpoczęciu pory snu i ułatwiając zasypianie. Ponadto udowodniono, że melatonina pobudza odporność organizmu. U ludzi pełni także istotną rolę w inicjacji procesu dojrzewania płciowego. Liczne badania na zwierzętach potwierdziły również korzystny wpływ melatoniny na przebieg procesów przeciwdziałających starzeniu się.

Wydaje się, że głównym elementem przeciwstarzeniowego działania melatoniny są jej właściwości antyoksydacyjne. Hormon ten przeciwdziała utlenianiu budujących organizmy żywe związków organicznych, takich jak DNA, lipidy i białka. We wnętrzu zdecydowanej większości komórek ludzkiego ciała znajdują się mitochondria, w których zachodzi proces nazywany oddychaniem komórkowym. Dzięki niemu składniki odżywcze są przetwarzane na energię. Produktem ubocznym tej reakcji są między innymi wolne rodniki, czyli atomy tlenu z pojedynczym niesparowanym elektronem. Ponieważ wolne rodniki są nietrwałe, bardzo łatwo reagują z innymi cząsteczkami, przez co przyczyniają się do niszczenia DNA. W świetle badań naukowych powolna destrukcja kwasów nukleinowych jest jedną z przyczyn starzenia się organizmu.

W ciągu ostatnich lat wielu naukowców potwierdzało, że melatonina zwalcza wolne rodniki. Jedynym z nich był profesor Rusell J. Reiter [3], który w swoich licznych pracach udowodnił, że melatonina posiada właściwości wspierające enzymy antyutleniające oraz pełni rolę „zmiatacza” wolnych rodników, dzięki czemu chroni DNA, a także białka i lipidy przed utlenianiem.

Próbę wyjaśnienia bezpośredniego wpływu melatoniny na proces starzenia podjęła między innymi grupa naukowców pod kierownictwem Elodie Magnanou z paryskiego Uniwersytetu Piotra i Marii Curie [4]. Przeprowadzili oni badanie na ryjówkach, którego celem było wyjaśnienie, w jaki sposób melatonina podawana zwierzętom wpłynie na procesy starzenia w warunkach laboratoryjnych. U osobników, którym podawano hormon, zjawiska powiązane ze starzeniem pojawiły się około 3 miesiące później niż w przypadku braku suplementacji.

Kolejnym naukowcem, który podjął się wyjaśnienia mechanizmów działania melatoniny, był włoski specjalista w dziedzinie gerontologii i neuroimmunologii Walter Pierpaoli [5]. W swoich licznych badaniach nad gryzoniami udowadnia, że zarówno nocna suplementacja hormonu, jak i transplantacja szyszynki osobników młodych do osobników starych znacząco opóźnia starzenie oraz wydłuża średni czas przeżycia.

Wielu naukowców postuluje, że melatonina może opóźniać starzenie także u ludzi. Udowodniono, że wraz z wiekiem spada stężenie melatoniny we krwi człowieka. Ponadto melatonina odpowiada za regulację dobowego rytmu snu i czuwania, którego deregulacja może prowadzić do chorób wieku podeszłego. Ma również działanie immunomodulujące, podczas gdy zaburzenia odporności są typowe dla osób starszych. I, co najważniejsze, hormon ten chroni przed działaniem wolnych rodników, które jak wspomniano, przyczyniają się do rozwoju nowotworów, choroby Alzheimera, a także choroby Parkinsona [6]. Mimo to, do tej pory nie udało się udowodnić jej działania przeciwstarzeniowego.

Chociaż możliwości zastosowania melatoniny są bardzo szerokie, firmy farmaceutyczne nie wydają się zainteresowane prowadzeniem dalszych badań nad jej przeciwstarzeniowym działaniem. Niektórzy twierdzą, że dzieje się tak, ponieważ melatonina jest ogólnie dostępna na rynku, a jej produkcja jest stosunkowo tania. Ponadto melatonina jest wytwarzana przez organizm ludzki i zgodnie z obecnie obowiązującym prawem nie może zostać opatentowana. W związku z tym nikt, kto chciałby zainwestować w badania potwierdzające jej działanie, nie mógłby czerpać wyłącznych zysków z jej sprzedaży, jeśli działanie przeciwstarzeniowe tej substancji zostałoby udowodnione.

1. Lerner A.B., Case J.D., Takahashi Y. Isolation of melatonin and 5-methoxyindole-3-acetic acid from bovine pineal glands. J Biol Chem. 1960; 235:1992-1997.

2. Praca zbiorowa Redakcja: Katarzyna Winczyk, Jerzy Krzysztof Wranicz, Karolina Beda-Maluga, Jacek Świętosławski, Melatonina- wielokierunkowe aspekty działania, Folia Medica Lodziensia t. 37 z. 1/2010 Łódzkie Towarzystwo Naukowe, 2010.

3. Tan D.X., Chen L.D., et al.: Melatonin: a potent, endogenous hydroxyradical scavenger. Endocrine J. 1993; 1: 57-60.

4. The Timing of the Shrew: Continuous Melatonin Treatment Maintains Youthful Rhythmic Activity in Aging Crocidura russula Elodie Magnanou, Joël Attia, Roger Fons, Gilles Boeuf and Jack Falcon, PLoS ONE 2009

5. Walter Pierpaoli, Dr. Pierpaoli’s Medical Handbook – Vademecum 2015

6. Michał Karasek Znaczenie kliniczne melatoniny, Borgis – Postępy Nauk Medycznych 10/2007, s. 395-398