Podczas prelekcji wygłoszonej w ramach trwającego właśnie Tygodnia Mózgu w Krakowie padło pytanie na temat pozytywnych skutków przyjmowania likopenu w profilaktyce przeciwnowotworowej. Prowadzący wykład odniósł się do artykułu autorstwa pracowników Polskiej Akademii Nauk. W takim razie postanowiliśmy zgłębić ten temat, a w niniejszym artykule postaramy się przedstawić Wam zebrane przez nas informacje.

 

Słowem wstępu…

Likopen jest naturalnym związkiem wytwarzanym głównie przez rośliny- niestety organizm człowieka nie potrafi go samodzielnie wytwarzać, więc pozostaje nam tylko dostarczać go z pożywieniem. Sam likopen należy do grupy karotenoidów, do której zaliczany jest także marchewkowy beta karoten. Dzięki odpowiedniej budowie chemicznej karotenoidy charakteryzują się różnorodnością barw; beta karoten nadaje marchewce pomarańczowy kolor, a likopen jest soczyście czerwony, o czym możemy się przekonać spoglądając na pomidora. To właśnie on jest najbogatszym źródłem likopenu, bo w  zależności od odmiany, pomidory zawierają od 0,9 – 11,19 mg likopenu na 100g produktu. Jeszcze lepiej prezentuje się zawartość likopenu w pomidorowych przetworach. Spójrzcie tylko na tabelkę poniżej.

A.Belter, M. Giel-Pietraszuk, S. Oziewicz, P. Chomczyński, J. Barciszewski. Likopen-występowanie, właściwości oraz potencjalne zastosowanie, Polska Akademia Nauk w Poznaniu, 2011

Dlaczego tak jest? Okazuje się, że w trakcie termicznego przetwarzania surowych pomidorów łatwiej dochodzi do uwalniania się z nich likopenu, a dodatek niewielkiej ilości tłuszczu sprawia, że zwiększa się jego rozpuszczalność (likopen jest łatwo rozpuszczalny w tłuszczach). Dodatkowo przetwory pomidorowe są bardziej stężone niż surowy produkt, więc tego likopenu jest po prostu więcej. Te wszystkie czynniki przekładają się na lepszą biodostępność tego związku (z pasty pomidorowej wchłania się 2,5 razy więcej likopenu niż z pomidora).

Nie lubicie pomidorów? W takim razie musicie zadowolić się innymi, naturalnymi źródłami: papają, arbuzem, różowym grejpfrutem, suszonymi brzoskwiniami, choć nie są one tak bogate w likopen jak pomidory.

 

Likopen i możliwości jego wykorzystania

Wiemy także jak wygląda dawkowanie tego związku – dawka profilaktyczna to 12-15mg/dobę, a zalecana dzienna dawka to 30mg/dobę, przy czym bardzo ważna jest regularność przyjmowania likopenu.

Dobrze, a jak prezentuje się przeciwnowotworowy potencjał likopenu?  Ten związek jest przede wszystkim antyoksydantem, a jego działanie opiera się na usuwaniu wolnych rodników. Udowodniono, że likopen znacznie lepiej radzi sobie w tej roli, bo zmiata wspomniane rodniki dwa razy wydajniej niż β-karoten (prekursor witaminy A) i dziesięć razy wydajniej niż α-tokoferol (witamina E). Inne, postulowane mechanizmy działania to wpływ na regulację cyklu komórkowego czy eliminowanie komórek nowotworowych poprzez indukowanie ich apoptozy, czyli „zaprogramowanej śmierci”.

W wspomnianym we wstępie artykule pt. Likopen – występowanie, właściwości oraz potencjalne zastosowanie przedstawiono następującą informację:

Likopen (…)obniża ryzyko zachorowania na raka prostaty, płuc, piersi, nowotwory układu pokarmowego oraz białaczkę (…) także na raka wątroby i jajnika. (…) Ponadto ogranicza podziały komórek raka jelita, ostrej białaczki szpikowej, białaczki erytroblastycznej oraz chłoniaka typu Burkitta.

 

Likopen może mieć działania chemoprewencyjne w wymienionych wyżej nowotworach, ale uzyskane wyniki w głównej mierze opierają się na badaniach in vitro i na badaniach na zwierzętach. My jednak wolelibyśmy sprawdzić działanie likopenu w organizmie człowieka, a do tego służą badania kliniczne. Akurat te ostatnie były przeprowadzane u pacjentów z rakiem prostaty (wczesny etap choroby, jej nawrót ustalony w oparciu o poziom antygenu specyficznego dla prostaty (PSA). Okazuje się, że wyniki uzyskane z badań klinicznych są niespójne. Ze względu na ich mnogość nie można przedstawić wszystkich wyników, więc poniżej zaprezentujemy wybrane eksperymenty, a zainteresowanych odsyłamy na stronę amerykańskiego National Cancer Institute (strona w języku angielskim).

RAK PROSTATY A LIKOPEN

 

Badania epidemiologiczne wykazały, że w populacjach osób spożywających większą ilość likopenu w diecie występuje mniejsze ryzyko raka prostaty u Panów. W co najmniej dwóch badaniach oceniano wpływ stężenia likopenu w osoczu krwi na ryzyko raka prostaty o wysokim stopniu złośliwości. W pierwszym badaniu próbowano ustalić związek między poziomem karotenoidu a ryzykiem wystąpienia tego typu raka. Badanie to wykazało, że obecność wyższego poziomu likopenu w osoczu krwi jest odwrotnie proporcjonalne do ryzyka wystąpienia raka prostaty o wysokiej złośliwości. Ponadto wyższe stężenie likopenu wiązało się z większą stabilnością genomu komórek prostaty, co wskazuje, że likopen może hamować progresję raka prostaty we wczesnym okresie choroby.

W jednym z badań, pacjenci z rakiem prostaty (grupa 36 pacjentów), którzy mieli nawrót choroby po radioterapii lub operacji, otrzymywali suplementy likopenu dwa razy dziennie przez 1 rok. W badaniu wzięło udział sześć grup, z których każda otrzymywała inną dawkę likopenu (15, 30, 45, 60, 90 lub 120 mg / d). Poziom likopenu w osoczu tych pacjentów wzrósł i utrzymywał się na stałym poziomie przez 3 miesiące (taki wynik osiągnięto dla wszystkich dawek likopenu). Niestety, nawet podniesiony poziom likopenu nie miał wpływu na zmianę stężenia  PSA w surowicy u tych pacjentów.

Podsumowując, istnieją przesłanki, które wskazują na korelację pomiędzy spożywaniem likopenu i jego stężeniem w surowicy krwi a ryzykiem zachorowania na raka prostaty. Korzyści wynikające ze stosowania likopenu u pacjentów już  chorujących na ten typ nowotworu nie zostały dostatecznie potwierdzone.

 

Bibliografia:

A.Belter, M. Giel-Pietraszuk, S. Oziewicz, P. Chomczyński, J. Barciszewski. Likopen-występowanie, właściwości oraz potencjalne zastosowanie, Polska Akademia Nauk w Poznaniu, 2011;

Prof. M. Hamm, Stop dla raka, Kraków 2010;

Khayat, Prawdziwa dieta antyrakowa, Kraków 2012;
Nordström T, Van Blarigan EL, Ngo V, et al.: Associations between circulating carotenoids, genomic instability and the risk of high-grade prostate cancer. Prostate 76 (4): 339-48, 2016.

Clark PE, Hall MC, Borden LS Jr, et al.: Phase I-II prospective dose-escalating trial of lycopene in patients with biochemical relapse of prostate cancer after definitive local therapy. Urology 67 (6): 1257-61, 2006.

Kucuk O, Sarkar FH, Djuric Z, et al.: Effects of lycopene supplementation in patients with localized prostate cancer. Exp Biol Med (Maywood) 227 (10): 881-5, 2002.