Nie ulega wątpliwości, że zarówno nadwaga, jak i otyłość to coraz powszechniejsze problemy dotykające ludzi na całym świecie. Obecnie ponad 1,9 miliarda ludzi po 18 roku życia ma nadmierną masę ciała (średnio 39%), z czego aż 650 mln stanowią osoby otyłe (13% populacji). Dodatkowo, 18% dzieci w wieku 5-19 lat ma nadwagę, a 7% jest otyłych. Również w Polsce skala problemu nadwagi i otyłości jest bardzo duża. 3 na 5 dorosłych Polaków ma nadwagę, a co czwarty jest otyły. Już od kilku lat polskie dzieci są zaliczane do niechlubnego grona najszybciej tyjących w Europie.

Z naukowego punktu widzenia o tym, że mamy do czynienia z nadwagą lub otyłością mówimy, gdy wskaźnik masy ciała (BMI) jest większy niż 30 kg / m² (otyłość) lub BMI jest większe niż 27 kg / m² (nadwaga). Czym jest BMI? Wskaźnik masy ciała BMI (Body Mass Index) jest wyliczany jako iloraz masy ciała podanej w kilogramach i kwadratu wzrostu podanego w metrach [masa ciała (kg)/wzrost2 (m)].
Otyłość sama w sobie określana jest mianem jednostki chorobowej, ale nadmierna masa ciała może być również czynnikiem rozwoju innych schorzeń m.in. chorób sercowo-naczyniowych (nadciśnienia tętniczego, choroby niedokrwiennej serca, zawału serca lub udaru mózgu czy zaburzeń lipidowych) i innych skutków zdrowotnych prowadzących coraz częściej do przedwczesnego zgonu.

Wielokrotnie podejmowano próby wyjaśnienia w jaki sposób niektóre czynniki, w tym dieta i aktywność fizyczna, przyczyniają się lub zmniejszają ryzyko nadwagi i otyłości. Pozostałe zachowania zdrowotne również nie pozostają bez znaczenia. Jednym z nich jest zidentyfikowany niedawno czas trwania snu.
Zbyt krótki i niepełnowartościowy sen prowadzi do zwiększonego spożycia kilokalorii, głównie na skutek dokonywania niekorzystnych wyborów żywieniowych poprzez spożywanie pokarmów wysokoenergetycznych, zwłaszcza wysokowęglowodanowych i wysokotłuszczowych.
Naukowcy z Uniwersytetu Chicago opublikowali wyniki pokazujące, że ograniczenie ilości snu nocnego do czterech godzin/dobę przez sześć dni, u 11 zdrowych młodych mężczyzn zwiększa chęć spożywania produktów o wysokiej gęstości energetycznej i dużej zawartości węglowodanów, takich jak słodycze, produkty wysoko solne i produkty o wysokiej zawartości skrobi. Potwierdzają to także inne badania.

Dlaczego tak się dzieje?
Dotychczasowe badania pokrótce wyjaśniły mechanizm takiego działania. Człowiek przeciętnie potrzebuje 7,5 godziny snu na dobę. Ograniczenie jego długości ma wpływ na zmiany stężeń hormonów regulujących apetyt (leptyny i greliny). Z uzyskanych rezultatów wynika, że krótki sen (< 5,5 godz.) powodował spadek stężenia leptyny i wzrost stężenia greliny. Leptyna jest hormonem produkowanych przez komórki tkanki tłuszczowej. Transportowana wraz z krwią, dostaje się do mózgu, wywołując uczucie sytości. Grelina, wręcz przeciwnie, zwiększa apetyt, co w dłuższej perspektywie przyczynia się do wzrostu masy ciała.
Ciekawym odkryciem jest oddziaływanie greliny na układ endokannabinoidowy. Grelina zwiększa stężenie endogennych kannabinoidów (endokannabinoidów) w podwzgórzu, a one najprawdopodobniej powodują wzrost jej stężenia. Endokannabinoidy działając przez receptory kannabinoidowe CB1 i CB2 – umiejscowione m.in. w ośrodkowym układzie nerwowym, przysadce, tkance tłuszczowej, przewodzie pokarmowym – wywołują dobre samopoczucie. U osób otyłych zaobserwowano nadmierną aktywność systemu endokannabinoidów, zarówno w mózgu, jak i w innych tkankach.

Ta wiedza zachęciła naukowców do dalszych badań nad możliwą ingerencją układu endokannabinoidowego w zjawisko nadwagi/otyłości, także tej spowodowanej niedostateczną ilością snu.
Takiego zadania podjęli się badacze z Uniwersytetu w Uppsali w Szwecji, a efekty ich pracy zostały opublikowane w czasopiśmie Psychoneuroendocrinology. Do badania zaproszono 25 zdrowych ochotników o prawidłowej masie ciała, którzy zostali podzieleni na dwie grupy. W pierwszej z nich, uczestnicy mogli spać jedynie przez 4 godziny, w drugiej- przez 8 godzin na dobę. Cztery tygodnie później ochotnicy powtórzyli eksperyment, ale ci, którzy spali 4 godziny podczas pierwszej rundy, spali 8 godzin i na odwrót. Posiłki i wzorce aktywności były standaryzowane, a krew uczestników eksperymentu była pobierana wielokrotnie w celu oceny poziomów endokannabinoidów.
Naukowcy odkryli, że poziomy 2-arachidonyloglicerolu (2-AG) – związku będącego naturalnym endokannabinoidem – były o około 80 procent wyższe we krwi ochotników po 4 godzinach snu w porównaniu z tymi, którzy przesypiali 8 godzin dziennie.
Warto dodać, że 2-AG wiąże się i pobudza receptory kannabinoidowe – CB1 i CB2. Stymulacja receptorów CB1 zachęca do konsumpcji cukru i tłuszczu poprzez wzmacnianie reakcji nerwowych na słodkie oraz tłuste aromaty, głównie z uwagi na poprawę „czułości” zmysłów: węchu i smaku.
Możemy więc nakreślić schemat zależności pomiędzy niedostateczną ilością snu a nadwagą/otyłością: zbyt krótki sen wywołuje zmiany stężeń hormonów regulujących apetyt- dochodzi do wzrostu stężenia greliny. Grelina przyczynia się do podwyższenia stężenia endogennych kannabinoidów (endokannabinoidów), w tym 2-arachidonyloglicerolu (2-AG), który wiąże się i pobudza receptory kannabinoidowe- CB1. Stymulacja tych receptorów przyczynia się do wzmacniania reakcji nerwowych na słodkie oraz tłuste aromaty. Stąd i ochota na spożywanie pokarmów wysokoenergetycznych, zwłaszcza wysokowęglowodanowych i wysokotłuszczowych, co przyczynia się do wzrostu masy ciała.

Ciekawostki do przemyślenia:
Badania Health Study Nurses przeprowadzone w grupie 68 000 kobiet w średnim wieku, wskazują, że Panie, które spały siedem godzin na dobę w porównaniu do kobiet, które spały pięć godzina na dobę lub mniej, są w 15% mniej narażone na otyłość. Także 6-letnie włoskie badania przeprowadzone na 1597 dorosłych wykazały, że każda dodatkowa godzina snu zmniejsza występowanie otyłości o 30%.

 

Bibliografia:
https://www.sciencemag.org/news/2019/10/here-s-how-skimping-sleep-can-change-your-appetite

Jonathan Cedernaes, Flaminia Fanelli, Alessia Fazzini, Uberto Pagotto, Jan-Erik Broman, Heike Vogel, Suzanne L. Dickson, Helgi B. Schiöth, Christian Benedict. Sleep restriction alters plasma endocannabinoids concentrations before but not after exercise in humans. Psychoneuroendocrinology, 2016; DOI: 10.1016/j.psyneuen.2016.09.014

Cummings D.E.: Ghrelin and the short-time- and long-term regulation of appetite and body weight. Physiol. Behav., 2006; 89: 71–84.
Engeli S., Bohnke J., Feldpausch M. i inni, Activation of the peripheral endocannabinoid system in human obesity. Diabetes, 2005; 54: 2838–2843.

http://www.h-ph.pl/pdf/hyg-2016/hyg-2016-4-322.pdf

http://www.phmd.pl/api/files/view/26098.pdf