Antybiotyki antracyklinowe (w skrócie antracykliny) to grupa leków przeciwnowotworowych pochodzenia naturalnego, które są produktami bakterii z rodzaju Streptomyces (promieniowce). Do terapii onkologicznej zostały wprowadzone w latach 60. XX wieku i do dnia dzisiejszego mają szerokie zastosowanie w leczeniu różnych odmian nowotworów, w tym piersi, jajnika, płuc, białaczek, chłoniaków czy mięsaków. Do antybiotyków antracyklinowych zaliczane są m.in. doksorubicyna (najpowszechniej stosowana z tej grupy, często w połączeniach z innymi lekami) czy rzadziej podawane daunorubicyna i idarubicyna, głównie w przypadku ostrej białaczki szpikowej lub epirubicyna (terapia nowotworów sutka i żołądka).

Z onkologicznego punktu widzenia, stosowanie antybiotyków antracyklinowych zwiększa długość przeżycia pacjentów, choć ich podawanie może być obarczone pojawieniem się działań niepożądanych. Te najczęściej występujące to wypadanie włosów, nudności i wymioty, obniżona odporność na infekcje, nadwrażliwość na światło czy przemijające przebarwienie moczu (mocz może zabarwić się na kolor różowawo-czerwony z powodu barwy samego leku- doksorubicyna jest intensywnie czerwona).

Niestety, istnieje poważniejsze w skutkach działanie toksyczne określane mianem kardiotoksyczności poantracyklinowej, a ryzyko jego wystąpienia zwiększa się wraz ze wzrostem dawki leku oraz jednoczesnym stosowaniem radioterapii. Z definicji jest to trwałe i nieodwracalne uszkodzenie serca wskutek toksycznego działania antracyklin, które może przyjmować dwie, główne formy-ostrą (pojawia się w ciągu 24-48 godzin od rozpoczęcia podawaniu leku, nie zależy od dawki i w tym przypadku przejściowo występują zaburzenia rytmu serca oraz cechy zapalenia mięśnia sercowego) oraz przewlekłą, która może pojawić  się nawet po okresie 1 roku (albo dłużej)! od ostatniego kursu chemioterapii i charakteryzuje się nieodwracalnym osłabieniem funkcji serca.

Mechanizm kardiotoksycznego działania antracyklin nie jest do końca jasny, choć postuluje się teorię mówiącą o tym, że ta grupa leków przeciwnowotworowych posiada charakter prooksydacyjny, co sprzyja tworzeniu się wolnych rodników, które mają m.in. wpływ na metabolizm żelaza. Zwiększenie puli wolnych jonów żelaza przyczynia się natomiast do uszkodzenia komórek mięśnia sercowego, prowadząc do jego niewydolności.  Aby temu zapobiec, podaje się lek (Deksrazoksan), który wiąże jony żelaza.

Teraz okazuje się, że może istnieć jeszcze inna alternatywa zmniejszająca ryzyko uszkodzenia serca. Kannabidiol (CBD) posiada właściwości antyoksydacyjne, więc zespół naukowców z King Faisal University postanowił zbadać działanie tego kannabinoidu w przypadku kardiotoksyczności indukowanej doksorubicyną u szczurów. Uszkodzenie serca u tych gryzoni zostało wywołane dootrzewnowym podaniem sześciu dawek doksorubicyny (po 2,5 mg/na kg masy ciała) w 48-godzinnych odstępach czasu przez dwa tygodnie. Równocześnie wraz z podawaniem doksorubicyny, szczury otrzymywały kannabidiol (5 mg kg m.c./ dzień, dootrzewnowo), a kurację tym kannabinoidem kontynuowano przez kolejne cztery tygodnie. Wyniki pokazują, że kannabidiol znacząco zmniejszał podwyższony poziom kinazy kreatynowej MB i troponiny T, czyli głównych markerów uszkodzenia mięśnia sercowego. Ponadto badanie histopatologiczne tkanki mięśniowej serca wykazało, że kannabidiol łagodził uszkodzenie tego narządu spowodowane doksorubicyną.

Wyniki te wskazują, że kannabidiol stanowi potencjalny środek ochronny przeciwko uszkodzeniu serca wywołanym podaniem doksorubicyny na razie na modelu zwierzęcym, niemniej jednak taka informacja rzuca światło na możliwość sprawdzenia skuteczności CBD u pacjentów onkologicznych.

 

Bibliografia:

Joanna Dudziak, Marek Słomczyński, Lech Torliński, Powikłania kardiologiczne po chemioterapii — patomechanizm, diagnostyka, leczenie i zapobieganie, Choroby Serca i Naczyń 2009, tom 6, nr 2, 73–81

Michalina Gramatyka, Kardiotoksyczność jako niepożądane działanie w terapii raka piersi, Postepy Hig Med Dosw (online), 2014; 68: 483-497

Ewa Chmielowska, Mariusz Kwiatkowski, Powikłania kardiologiczne związane z podaniem doksorubicyny lipozomalnej — opis przypadku, Onkologia w Praktyce Klinicznej 2011, tom 7, nr 3, 152–156

Piotr Thor, Podstawy patofizjologii człowieka, wyd. Vesalius, Kraków 2009

Ryszard Korbut, Farmakologia, wyd. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2012

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1382668913001129

http://www.ihit.waw.pl/Doksorubicyna.html

https://bazalekow.mp.pl/leki/doctor_subst.html?id=247