Jednym z aktualnych problemów natury medycznej jest znaczny wzrost liczby osób cierpiących z powodu otyłości. Nie bez powodu mówi się, że otyłość to światowa epidemia XXI wieku, wszak problem nadmiaru zbędnych kilogramów dotyczy zarówno dorosłych, jak i dzieci, kobiet oraz mężczyzn, mieszkańców krajów wysoko rozwiniętych oraz dopiero rozwijających się. W dodatku obserwuje się bardzo niepokojący trend- otyłość diagnozowana jest u coraz młodszych dzieci. Z danych WHO (Światowej Organizacji Zdrowia) zebranych w 2014 wynikało, że wśród ogólnoświatowej populacji aż 11% mężczyzn i 15% kobiet było otyłych, a ponad 42 miliony dzieci w wieku poniżej 5 roku życia miało nadwagę. W 2016 roku liczba otyłych dorosłych przekroczyła 650 milionów. Prognozy dotyczące występowania otyłości na całym świecie nie napawają optymizmem- ponoć ponad połowa mieszkańców naszego globu w 2030 może zmagać się z otyłością, a ciężkie przypadki monstrualnej wręcz otyłości będą stwierdzane u 9% ludności świata. W Polsce również obserwuje się ten niepokojący trend. Według ustaleń Instytut Żywności i Żywienia w 2000 roku otyłość lub nadwaga występowały u 15,7% Polaków i 19,9% Polek, ale już w 2006 odsetek ten wzrósł kolejno do 26,8%, mężczyzn i do 30,1% kobiet.

Główną przyczynę otyłości nadal upatruje się w nadmiernej konsumpcji pokarmów i niedostatecznej aktywności fizycznej, choć obecnie brane są pod uwagę także inne niesprzyjające czynniki m.in. genetyczne, fizjologiczne czy społeczne, a raczej ich wzajemnego oddziaływania. Niemniej jednak otyłość ogólnie definiuje się jako chorobę wynikającą z braku równowagi energetycznej, kiedy pobór energii przekracza jej zużycie w danym okresie. Liczbowo, otyłość można zdefiniować jako wartość BMI przekraczającą 30 kg/m2. Sam fakt występowania otyłości to jedno, ale jeszcze ważniejsze są konsekwencje zdrowotne wynikające z jej obecności, do których zaliczane są m.in. schorzenia układu sercowo-naczyniowego, zespół metaboliczny czy zaburzenia hormonalne.

Choć nie wymyślono jeszcze skutecznego, a przede wszystkim bezpiecznego specyfiku mogącego mieć zastosowanie w leczeniu otyłości, to kilkukrotnie podejmowano próby jego stworzenia i wprowadzenia na rynek farmaceutyczny. Jednym z nich był lek o nazwie handlowej ‚Meridia’ zawierający w swoim składzie związek- sibutraminę. Mechanizm jej działania był oparty na zwiększaniu ilości neuroprzekaźników- dopaminy, noradrenaliny, serotoniny w mózgu, co przyczyniało się do hamowania ośrodka głodu, a także aktywizowało układ współczulny, co skutkowało nie tylko nasileniem procesu lipolizy (rozpadu) tkanki tłuszczowej, ale także przyśpieszeniem akcji serca i wzrostem ciśnienia tętniczego krwi. W związku z tym stosowanie sibutraminy wiązało się z nasilonym ryzykiem występowania zawałów serca oraz udarów mózgu, zwłaszcza u osób ze schorzeniami układu krążenia. Z tego powodu Meridia została wycofana z obrotu w 2010 r.

Kolejnym kandydatem na lek przeciwko otyłości był SR141716A – rimonabant, który oddziaływał na receptory kannabinoidowe CB1. Badania nad jego działaniem fizjologicznym wykazały zdolność do obniżania ilości przyjmowanego pokarmu, a także wzrost wydatku energetycznego organizmu m.in. poprzez nasilenie procesu lipolizy. Wykazywał także skuteczność w zmniejszaniu masy ciała pacjentów wykazujących binge eating- (zaburzenie z napadami objadania się). Rimonabant wprowadzono na rynek w 2006 roku, jako obiecujący preparat w leczeniu otyłości, ale po dwóch latach został on wycofany, ze względu na występujące w trakcie terapii działania niepożądane: depresję, niepokój oraz skłonności samobójcze.

Ale badania nad układem endokannabinoidowym trwały nadal, ponieważ właśnie w przypadku tego układu dostrzeżono duży potencjał w wywoływaniu otyłości z jednej strony, a z drugiej- w odkrywaniu związków, które zmniejszałyby to działanie.

Jedną z metod badania roli układów jest sprawdzanie jaki wpływ na funkcjonowanie organizmu wywierają substancje blokujące (antagoniści) i aktywujące (agoniści) receptory konkretnego układu. I tak np. agoniści receptorów CB1 powodują wzrost przyjmowania pokarmu. Jednym z takich agonistów jest zawarty w marihuanie tetrahydrokannabinol (THC), który indukuje hiperfagię (żarłoczność), ale jego zastosowanie w leczeniu zaburzeń odżywiania jest częściowo ograniczone z powodu właściwości psychoaktywnych. Z kolei inny kannabinoid- kannabigerol (CBG), tym razem pozbawiony działania psychoaktywnego, przynajmniej u szczurów zwiększa częstotliwość przyjmowania posiłków bez wywoływania negatywnych objawów ze strony ośrodkowego układu nerwowego, co czyni go potencjalnym kandydatem do leczenia kacheksji (wyniszczenia) i zaburzeń odżywiania u ludzi.  

Duże nadzieje wiąże się z tetrahydrokannabinawirem (THCv), który był badany przez firmę GW Pharmaceuticals pod kątem potencjalnego zastosowaniu we wspomaganiu leczenia otyłości lub w terapii cukrzycy typu 2. Eksperymenty z THCv utknęły jednak w drugiej fazie badań (jest ich cztery) i nadal nie wiadomo, czy tetrahydrokannabinawir okaże się skutecznym środkiem przeciwko otyłości.

Przyszłość pokaże więc czy epidemię otyłości pokonamy przy pomocy skutecznego i bezpiecznego środka farmakologicznego, choć zapewne będzie on jedynie dodatkiem do diety oraz aktywności fizycznej.

 

Bibliografia:

Bjorntorp P, Bray GA, Carroll KK, Chuchalin A, Dietz WH, Ehrlich GE, et al. Obesity: Preventing and Managing the Global Epidemic. WHO Technical Report Series. 2000;894.

WHO. Diet, nutrition and the prevention of chronic diseases. World Health Organization technical report series. 2003;916.

Block TM, Rawat S, Brosgart CL, Francisco S. Obesity epidemiology trends by race/ethnicity, gender, and education: National Health Interview Survey, 1997– 2012. Gastroenterology Clinics of North America. 2017;45(4):571–579.

Brończyk-Puzoń A, Koszowska A, Nowak J, Dittfeld A, Bieniek J. Epidemiologia otyłości na świecie i w Polsce. Forum Zaburzeń Metabolicznych. 2014;5(1):1–5.

Sun Y, D. Z. Chen J. Rimonabant, Gastrointestinal Motility and Obesity. Current Neuropharmacology. 2012;10(3):212–8.

Pataky Z, Gasteyger C, Ziegler O, Rissanen A, Hanotin C, Golay A. Efficacy of rimonabant in obese patients with binge eating disorder. Experimental and Clinical Endocrinology and Diabetes. 2013;121(1):20–6.

Brierley DI, Samuels J, Duncan M, Whalley BJ, Williams CM. Cannabigerol is a novel, well-tolerated appetite stimulant in pre-satiated rats. Psychopharmacology. 2016;233(19–20):3603–13

https://www.medscape.org/viewarticle/870378

http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/