Powszechnie  wydaje się, że stosowanie produktów roślinnych jest skuteczną i bezpieczną metodą terapii, wszak korzystanie z ich dobrodziejstw posiada wielowiekową tradycję, głęboko zakorzenioną w medycynie ludowej. Niestety, nawet i w przypadku fitoterapii zdarzają się przypadki szkodliwego działania niektórych surowców, a raczej zawartych w nich związków o charakterze toksycznym. Najczęściej do tragicznych w skutkach konsekwencji dochodzi w przypadku stosowania preparatów roślinnych niewiadomego pochodzenia, które nie były badane pod kątem jakościowym (ocena zawartości tego produktu).

Cała historia rozpoczyna się w latach 90. ubiegłego wieku w pewnej, brukselskiej klinice, która na tamten czas specjalizowała się w leczeniu nadwagi i otyłości. Oprócz odpowiedniej diety oraz ćwiczeń, pacjenci stosowali dodatkowo tabletki, w skład których wchodziły wyciągi z morszczynu, listownicy (glony morskie zawierające duże ilości jodu, wspomagające pracę tarczycy, obecnie nadal stosowane) oraz sproszkowana trzustka (źródło enzymów trawiennych). W pewnym momencie zadecydowano o zastąpieniu tych tabletek mieszanką ziół chińskich, a w jej składzie znalazły się zioła Stephania tetrandra i Magnolia officinalis. W przeciągu dwóch lat po zmianie suplementacji 9 pacjentek kliniki musiało być poddanych dializoterapii na skutek szybko postępującego i rozległego uszkodzenia nerek. Bezprecedensowa sytuacja zaniepokoiła personel placówki, który postanowił wysłać próbki ziółek do badań toksykologicznych. W wyniku przeprowadzonej analizy okazało się, że w preparatach nie wykryto obecności związków (alkaloidów) charakterystycznych dla Stephanii tetrandry, co nasunęło przypuszczenie, że w stosowanej mieszance znajduje się być może inna roślina o potencjalnie toksycznym charakterze. Powyższa hipoteza sprawdziła się- w wyniku omyłki doszło do zamiany zioła Stephanii tetrandry na Aristolochię fangchi. Jak mogło do tego dojść?

Być może zawinił czynnik ludzki, a prawdopodobna przyczyna tej fatalnej pomyłki tkwi w klasyfikacji botanicznej opartej na prawidłach tradycyjnej medycyny chińskiej, w której oba zioła zaliczane są do tego samego rodzaju Pin Yin, a dodatkowo ich nazwy własne,  Han Fang Ji i Guang Fang Ji, są do siebie bardzo podobnie.

Aristolochia fangchi, a raczej jej główna substancja czynna, czyli kwas arystolochowy, posiada udowodnione doświadczalnie na modelu zwierzęcym działanie nefrotoksyczne (uszkadzające nerki) oraz mutagenne (zmiany w materiale genetycznym polegające na połączeniu kwasu arystolochowego z DNA komórki), które objawia się znacznie częstszym występowaniem raka nabłonka dróg moczowych u osób stosujących preparaty zawierające Aristolochię fangchi w swoim składzie.

Powyższe ustalenie było tak ważne, że spowodowało zmianę nazewnictwa jednostki chorobowej z „nefropatii ziół chińskich” na „nefropatię arystolochowa”, która podkreśliła czynnik sprawczy. Okazuje się także, że występowanie tej nefropatii dotyczy nie tylko pacjentów brukselskiej kliniki- do 2012 r. na całym świecie odnotowano 296 przypadków nefropatii arystolochowej, w tym najwięcej w Belgii (128), w Chinach (116), na Tajwanie (33), a pojedyncze doniesienia pochodzą z także z innych krajów.

Co ciekawe, główny sprawca nefropatii, czyli kwas arystolochowy, występuje nie tylko konkretnie w jednym gatunku- Aristolochia fangchi, ale także w innych roślinach z rodziny Aristolochia rosnących na całym świecie. I tutaj dobrym przykładem może być endemiczna nefropatia bałkańska, która występuje u mieszkańców wiosek położonych wzdłuż dopływów Dunaju w Bośni i Hercegowinie, w Bułgarii, w Chorwacji, w Rumunii oraz w Serbii. Sama jednostka chorobowa została opisana na przełomie lat 60. i 70. ubiegłego wieku, a jako etiologię jej występowania określono współdziałanie czynników środowiskowych i odpowiednich predyspozycji genetycznych. Endemiczna nefropatia bałkańska wykazuje duże podobieństwo do nefropatii arystolochowej, głównie pod względem objawów, choć rozwijają się one zdecydowanie wolniej (w przypadku nefropatii ziół chińskich schyłkowa niewydolność nerek pojawia się w ciągu 6 miesięcy do 2 lat, natomiast w nefropatii bałkańskiej po ponad 20 latach).

Wspólnym mianownikiem jest kwas arystolochowy będący jednak składnikiem innego gatunku- Aristolochii clematitis, chwastu występującego wśród upraw pszenicy na obszarze objętym endemiczną nefropatią bałkańską. Tym razem żaden chory nie przyjmował ziół, więc naukowiec nazwiskiem Ivić postawił hipotezę, że głównym winowajcą może być mąka pszenna zanieczyszczona ziarnami Aristolochia clematitis. Badania histopatologiczne wycinków z kory nerki chorych potwierdziły to przypuszczenie, ponieważ wykazały, że u 70% chorych występowały zmiany w materiale genetycznym pod postacią połączeń kwasu arystolochowego z komórkowym DNA, podobnie jak ma to miejsce w przypadku nefropatii spowodowanej konsumpcją ziół chińskich.

W związku z istotnym zagrożeniem w 2001 r. amerykańska FDA (Agencja Żywności i Leków) opublikowała listę roślin, w których znajduje się kwas arystolochowy- LISTA FDA

Wniosek, jaki można wyciągnąć na przyszłość jest taki: dla własnego bezpieczeństwa lepiej nie stosować ziół niewiadomego pochodzenia.

 

Bibliografia:

Vanherweghem J.L., Tielemans C., Abramowicz D. i wsp.: Rapidly progressive interstitial renal fibrosis in young women: association with slimming regimen including Chinese herbs. Lancet, 1993; 341: 387–391

Cosyns J.P., Jadoul M., Squifflet J.P. i wsp.: Chinese herbs nephropathy: a clue to Balkan endemic nephropathy? Kidney Int., 1994;45: 1680–1688

Van Ypersele de Strihou C., Vanherweghem J.L.: The tragic paradigm of Chinese herbs nephropathy. Nephrol. Dial. Transplant., 1995; 10: 157–160

Reginster F., Jadoul M., van Ypersele de Strihou C.: Chinese herbs nephropathy presentation, natural history and fate after transplantation. Nephrol. Dial. Transplant., 1997; 12: 81–86

Debelle D.F., Vanherweghem J.L., Nortier J.L.: Aristolochic nephropathy: a worldwide problem. Kidney Int., 2008;74: 158–169

Witkowicz J.: Nefropatia arystolochowa. Prz. Lek., 2009; 66: 253–256

De Broe M.E.: Chinese herbs nephropathy and Balkan endemic nephropathy: toward a single entity, aristolochic acid nephropathy. Kidney Int., 2012; 81: 513–515