Błyskoporek podkorowy, inaczej huba brzozowa, włóknouszko ukośne, Chaga  (Inonotus obliquus) to grzyb o bardzo charakterystycznym wyglądzie, mianowicie jego wierzchnia warstwa jest głęboko popękana, twarda, ale jednocześnie bardzo krucha i wyglądem przypomina przedmiot obsypany sadzą węglową z uwagi na mocno czarne zabarwienie.

W naszym kraju błyskoporek jest bardzo rzadko spotykanym gatunkiem grzyba, przez co został nawet wpisany na Czerwoną listę roślin i grzybów Polski- kategoria R [ rzadkie, potencjalnie zagrożone], choć można spotkać go w lasach województwa warmińsko- mazurskiego (Mazurski Park Krajobrazowy, rezerwat Mszar). W innych zakątkach globu, a zwłaszcza w Azji i Ameryce Północnej występuje znacznie częściej.

Inonotus obliquus zaliczany jest do grzybów pasożytniczych, a szczególnie upodobał sobie drzewa liściaste, takie jak brzozy, olchy, wiązy, dęby czy buki. Ale choć pojawienie się tego grzyba na pniach wymienionych drzew powoduje ich przedwczesne obumieranie, to dla człowieka błyskoporek odgrywa zupełnie odmienną rolę.

Lecznicze wykorzystanie owocników grzyba jest znane co najmniej od czasów Hipokratesa (V wieku p.n.e.). Ten starożytny medyk jako pierwszy w swoim dziele pt. “Corpus Hippocraticum” zawarł adnotację dotyczącą stosowania Inonotus obliquus do leczenia ran. Informacje na temat medycznego wykorzystania błyskoporka można znaleźć także w dziełach autorstwa innych starożytnych wybitności: Teofrasta z Eresos czy Pliniusza Starszego.

Wydaje się jednak, że to mieszkańcy dalekiej Syberii, a dokładnie Ostiacy (w staroruskich kronikach zwani Jurgami czy Chantami) odkryli bogactwo, jakie kryje błyskoporek. Nawet jedno z określeń grzyba- Czaga (Chaga) wywodzi się właśnie z języka rosyjskiego. Ludność terenów Syberii wierzyła, że przyjmowanie czagi wspiera prawidłowe funkcjonowanie organizmu w wyniku jego oczyszczania oraz odtruwania, a także poprawia ogólne samopoczucie. Ostiacy stosowali go do  zapobiegania i leczenia przypadłości układu pokarmowego, w tym wrzodów żołądka i dwunastnicy, przy niedomogach wątroby oraz jelit. Grzyb sprawdzał się również w przypadku chorób pasożytniczych, gruźlicy czy w schorzeniach układu sercowo-naczyniowego.

W jaki sposób Ostiacy przyrządzali chagę? Najczęściej pokrojone, wysuszone elementy owocnika zalewano wrzącą wodą, a następnie gotowano jeszcze przez kilka minut. W ten sposób przygotowywano napar, choć nie był on jedynym sposobem przyrządzenia błyskoporka. Z grzyba sporządzano również naturalny środek dezynfekujący i oczyszczający. W tym celu pokrojony oraz wysuszony grzyb pieczono na ogniu, dopóty zmienił on swój kolor na czerwony. Wtedy przekładano go do ciepłej wody, a następnie intensywnie mieszano aż do rozpadu grzyba na mniejsze kawałki. W ten sposób powstawała “czarna woda” o silnych właściwościach dezynfekujących i oczyszczających. Taki roztwór stosowano głównie do celów położniczo-ginekologicznych, w tym do przemywania dróg rodnych kobiety po porodzie, co miało chronić ją przed rozwojem infekcji.  W takim ludowym roztworze kąpano również noworodki.

Kolejnym sposobem wykorzystania grzyba było palenie jego owocnika, a następnie wdychanie ulatniającego się dymu. Najprawdopodobniej był to plemienny rytuał oczyszczenia stosowany przez Ostiaków.

Od tego czasu odkryto również inne właściwości błyskoporka, w tym działanie stymulujące pracę układu odpornościowego, antyoksydacyjne (uczestnictwo w neutralizowaniu oraz redukowaniu szkodliwych efektów wywołanych wolnymi rodnikami), a także właściwości ochronne na skórę (zapewnienie odpowiedniego nawilżenia, właściwego odżywienia, a także przyspieszenie gojenia się ran). Za to ostatnie działanie odpowiedzialna jest melanina, która w  Inonotus obliquus występuje w dużych ilościach. Melanina jest pigmentem, który nadaje owocnikowi grzyba ( i nie tylko jemu, bo melanina występuje także w skórze i we włosach człowieka) intensywnie ciemną barwę. Warto nadmienić, że Chaga jest jednym z najbogatszych naturalnych źródeł tego pigmentu. Uważa się, że melanina posiada silne działanie genoprotekcyjnym, czyli właściwości ochronne w stosunku do zawartego w jądrze komórki materiału genetycznego. Stąd już blisko do najciekawszego zastosowania błyskoporka, które i dzisiaj budzi duże zainteresowanie, a jest nim wspomaganie terapii nowotworów. Niektóre żródła podają, że w tym celu lud Chantów stosował Inonotus obliquus już w XVI wieku. Wprawdzie potencjał grzyba znany był już od dawna, ale do dzisiaj nie udało się do końca ustalić przeciwnowotworowego mechanizmu działania.

Niemniej jednak naukowcy wskazują kilku potencjalnych kandydatów wśród związków zawartych w błyskoporku, które jak dotychczas ustalono, mają pewne właściwości pomocne w walce z nowotworami.

Mowa m.in. o betulinie oraz kwasie betulinowym, przy czym kwas betulinowy powstaje z betuliny na drodze przemian chemicznych zachodzących w grzybie. Oba związki w różnym stopniu oddziałują na komórki nowotworowe. I tak betulina nasila śmierć (apoptozę) komórek rakowych w obrębie jelita grubego, sutka czy oraz płuc, choć zdecydowanie słabiej hamuje namnażanie się komórek czerniaka, nerwiaka zarodkowego czy limfocytów w przebiegu białaczki. Niemniej jednak betulina posiada dodatkową zdolność, mianowicie w wyniku oddziaływania na poziomie genów, zmniejsza lekooporność  komórek nowotworowych, dzięki czemu leki podawane w ramach chemioterapii mogą dłużej wykazywać działanie terapeutyczne.

Drugi związek- kwas betulinowy wszechstronnie oddziałuje na komórki nowotworowe, hamując angiogenezę (tworzenie się nowych naczyń krwionośnych) w obrębie zmian rakowych, zapobiegając nadmiernemu namnażaniu się komórek i  pobudzając ich apoptozę (programowaną śmierć komórki). Skuteczność działania przeciwnowotworowego tego kwasu sprawdzano w przypadku czerniaka, glejaka wielopostaciowego (glioblastoma), rdzeniaka, mięsaka Ewinga, białaczki oraz w nowotworach w obrębie głowy i szyi, okrężnicy, sutka, szyjki macicy i prostaty.

Niemniej jednak należy podkreślić, że powyższe doniesienia naukowe opierają się głównie na wynikach eksperymentów na liniach komórkowych (in vitro) i na modelach zwierzęcych (in vivo).

 

Bibliografia:

Yeon-Ran K., Immunomodulatory Activity of the Water Extract from Medicinal Mushroom Inonotus obliquus, Mycobiology, 2005

Glamoclija J., Ciric A., Nikolic M., Barros L., Calhelha R.C., Ferreira I.C, Sokovic M., Chemical characterization and biological activity of Chaga (Inonotus obliquus), a medicinal “mushroom”, J. Ethnopharmacol., 2015

Youn M.J., Kim J.K., Park S.Y., Kim Y., Park C., Kim E.S., Park K.I., So H.S., Park R., Potential anticancer properties of the water extract of Inonotus [corrected] obliquus by induction of apoptosis in melanoma B16-F10 cells, J. Ethnopharmacol., 2009

Satoru A., Jun W. Masako M., Masato Y., Hideto M., Mamiko M.,Nobuyuki K., Kazuho H., Masahiro I., Continuous intake of the Chaga mushroom (Inonotus obliquus) aqueous extract suppresses cancer progression and maintains body temperature in mice, Heliyon. 2016

Grzywacz A., Piętka J., Attempts at active protection of Inonotus obliquus by inoculating birches with its mycelium, Acta Mycologica, 2006