Uzależnienie to przewlekła i nawracająca choroba objawiająca się natrętnym dążeniem do wykonywania pewnych czynności, które sprawiają przyjemność. Dążenie do przyjemności często ma charakter kompulsywny, czyli odbywa się pod wpływem trudnego do opanowania wewnętrznego przymusu. Pomimo pełnej świadomości zagrożeń wobec zdrowia i życia wynikających z podejmowania określanych czynności mających na celu osiągnięcie przyjemności, człowiek nie jest w stanie powstrzymać się od ich wykonywania.

Najczęściej nadużywanymi substancjami na świecie są alkohol, wyroby tytoniowe oraz leki. Z danych na rok 2014 wynika, że 240 milionów ludzi cierpi z powodu alkoholizmu, około 200 milionów dorosłych używa wyrobów tytoniowych, a łączne nadużywanie środków psychoaktywnych, w tym palenie marihuany, szacunkowo dotyczy około 174 milionów ludzi na całym świecie.

Psychologowie są zgodni, że na rozwój uzależnienia mają wpływ uwarunkowania genetyczne, cechy charakteru, status socjoekonomiczny człowieka, ale w głównej mierze za podejmowanie określonych zachowań, a tym samym za biologiczne mechanizmy powstawania uzależnień, jest odpowiedzialna pewna struktura zlokalizowana w mózgu, czyli układ nagrody. Mówiąc wprost jest to system oceniający, który z jednej strony pozwala na odczuwanie przyjemności, ale z drugiej krytycznie ocenia zachowania zmierzające do ich osiągnięcia. Słowem- układ nagrody i kary.

Co ciekawe, układ nagrody został odkryty prawie 70 lat temu, na początku lat 50. ubiegłego wieku. Ówczesny postęp nauki w dziedzinie metod eksperymentalnych pozwolił na sporządzenie „mapy obszarów przyjemności w mózgu” u szczurów. Ustalenie obszarów odpowiedzialnych za odczuwanie przyjemności było wynikiem umieszczania elektrod w konkretnych częściach mózgu gryzonia, przepuszczania przez nie krótkich impulsów elektrycznych, a następnie obserwowania zachowań zwierzęcia. Stosowano także metodę samodrażnienia (self-stimulation), w której gryzoń sam sobie mógł aplikować ilość impulsów elektrycznych wysyłanych do elektrody umieszczonej w konkretnej lokalizacji w mózgu. Drażnienie obszarów należących do układu nagrody sprawiało tyle przyjemności, że szczur kompulsywnie naciskał przycisk wysyłający impuls elektryczny, zapominając o podstawowym potrzebach, jak jedzenie, picie czy sen. Brak interwencji ze strony badacza przyczyniał się do niechybnej śmierci zwierzęcia w wyniku wycieńczenia jego organizmu.

Czym jest układ nagrody? Tym mianem określa się rozbudowaną sieć komórek nerwowych (neuronów) obejmującą wiele obszarów mózgu, które są wzajemnie ze sobą połączone poprzez drogi nerwowe, ale najważniejszymi strukturami wchodzącymi w skład układu nagrody są:

– jądra (skupiska neuronów-komórek nerwowych) pola brzusznego nakrywki (ventral tegmental area, VTA)

– jądro półleżące (nucleus accumbens, NAC)

– kora przedczołowa (prefrontal cortex, PFC)

Ich lokalizacja oraz wzajemne powiązanie zostało przedstawione na poniższym rysunku.

Gołąb B., Traczyk W.Z., Anatomia i fizjologia człowieka, wyd. PZWL, Warszawa 1997

 

Głównym neuroprzekaźnikiem oddziałującym na elementy tego układu jest dopamina. I tak pobudzenie neuronów pola brzusznego nakrywki powoduje „przesłanie” informacji w postaci dopaminy do jądra półleżącego i jego pobudzenie. Z kolei aktywacja NAC powoduje wysłanie dopaminy do kory przedczołowej (PFC), która jest odpowiedzialna za wyższe funkcje poznawcze, w tym pamięć, koncentrację, orientację przestrzenną, a także procesy przewidywania konsekwencji czynów, planowania i samokontroli. To właśnie w korze przedczołowej, jako najwyższym piętrze mózgu, dochodzi do rozeznania w zakresie podejmowanych czynności i decyzji co do ich wykonania.

Warto wspomnieć, że na poziomie jądra półleżącego i jąder pól brzusznych nakrywki istnieje system kontroli określany mianem osi hamowania zwrotnego. Na czym polega ten mechanizm? Otóż, pobudzone przez dopaminę jądro półleżące hamuje zwrotnie aktywność neuronów pola brzusznego nakrywki, które jako pierwsze wysłały impuls pobudzający do jądra półleżącego. Przyjmowane substancje uzależniające będą silnie oddziaływały na obie te struktury, więc jądro półleżące będzie mocniej hamowało pobudzenie neuronów pola brzusznego nakrywki, co w dłuższej perspektywie czasu może doprowadzić do bardzo niepożądanej sytuacji. Mianowicie, może dochodzić do spadku aktywności jąder pola brzusznego nakrywki (VTA) i tym samym prowadzić do ich częściowej degeneracji, a w efekcie niewydolności. W momencie odstawienia używki, niewydolne jądra VTA nie będą mogły efektywnie pobudzić jądra półleżącego, przez co nie dojdzie do wydzielenia odpowiedniej ilości dopaminy i do uzyskania odpowiedniej dozy przyjemności z wykonywanych czynności. Dlatego właśnie osoba pozbawiona używki będzie poszukiwała sposobów na podwyższenie poziomu dopaminy w inny sposób, wykonując czynności lub szukając rzeczy, które pozwolą na osiągnięcie przyjemności. W poniższej tabelce znajdują się czynniki, które powodują najsilniejszy wyrzut dopaminy.

 

Ich zróżnicowanie wynika z faktu, że układ nagrody jest zaangażowany we wszystkie podstawowe zachowania, w tym pobieranie pokarmu, wody, aktywność seksualną, zachowania agresywne.

W kolejnym artykule zostanie poruszona tematyka uzależnienia od konkretnych substancji m.in. opioidów (przetworów makowych), amfetaminy czy kannabinoidów (THC). Już teraz zapraszamy do zapoznania się z artykułem.

 

Bibliografia:

Kostowski W., Dopamina a mechanizmy nagrody i rozwój uzależnień: fakty i hipotezy, Alkoh. I Narkom., 2000, 13 (2), 189-212.

Kostowski W., Rozwój neurobiologii uzależnień motorem postępu w ich leczeniu, Alkoh. I Narkom., 2001, 14 (1), 11-12.

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2805560/

https://m.recoveryonpurpose.com/upload/Drug%20Addiction,%20Dysregulation%20of%20Reward,%20and%20Allostasis.pdf